Ong dú là tên dân gian của các loài ong không ngòi (tông Meliponini) sống ở Việt Nam. Chúng mất khả năng đốt nhưng bù lại bằng cách làm tổ trong hốc cây có lối vào hẹp, bịt kẽ hở bằng nhựa cây, cắn và trét nhựa lên kẻ xâm nhập. Mật ong dú được chứa trong những hũ nhỏ làm bằng sáp trộn nhựa, nên loãng hơn, chua hơn mật ong thường. Lối sống này là kết quả của hàng chục triệu năm thích nghi với rừng nhiệt đới.
Ong dú là ong gì
Ong không ngòi là một nhóm lớn trong họ Ong mật (Apidae), gồm khoảng năm trăm loài đã được mô tả, sống ở vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới khắp thế giới. Chúng là họ hàng của ong mật nhưng tách nhánh từ rất lâu. Ở Việt Nam, người ta gọi là ong dú, ong muỗi, ong ruồi, ong lỗ, tuỳ vùng. Các loài hay gặp thuộc các chi như Tetragonula, Lepidotrigona và một số chi khác. Phần lớn rất nhỏ, chỉ cỡ con muỗi tới con ruồi nhà; vài loài lớn hơn.
Nhóm ong không ngòi có hoá thạch trong hổ phách từ cuối kỷ Phấn trắng, nghĩa là chúng đã có mặt từ thời khủng long. So với ong mật chỉ có một chi Apis với khoảng chục loài, ong không ngòi đa dạng hơn rất nhiều về hình dạng, kích cỡ và kiểu tổ.
Không có ngòi thì tự vệ thế nào
Thật ra ong không ngòi vẫn còn dấu vết của ngòi, nhưng nó tiêu giảm tới mức không dùng để đốt được. Thay vì một vũ khí, chúng dùng cả một hệ phòng thủ:
- Cửa tổ nhỏ và có ống: nhiều loài xây một ống dẫn ở cửa tổ bằng nhựa cây và sáp, có khi dài vài phân, hình loa hoặc ống thẳng. Cửa chỉ đủ cho một hai con ong lọt qua, nên lính gác giữ dễ.
- Nhựa dính: ong mang nhựa cây về trét quanh cửa. Kiến, ong lạ bước vào dễ bị dính chân. Khi bị tấn công, ong thợ trét nhựa lên người kẻ xâm nhập.
- Cắn và bám: một số loài lao vào cắn, chui vào tóc, tai, mũi kẻ thù. Không đau như bị đốt, nhưng đủ phiền để con vật lớn bỏ đi.
- Đóng cửa ban đêm: một số loài bịt bớt hoặc bịt hẳn cửa tổ vào ban đêm bằng nhựa mỏng.
- Trốn kỹ: tổ nằm sâu trong hốc cây, hốc đá, khe tường, gần như không lộ ra ngoài.
Đánh đổi rất rõ: ong không ngòi khó chống lại những kẻ đột nhập to và quyết liệt như người lấy mật hay gấu, nhưng lại rất hiệu quả với kẻ thù phổ biến nhất ở rừng nhiệt đới là kiến. Cũng vì không đốt, ong dú là loài nuôi được gần nhà, quanh trẻ con.
Tổ ong dú khác tổ ong mật ra sao
| Đặc điểm | Ong mật | Ong dú |
|---|---|---|
| Vật liệu | Sáp ong tiết ra thuần | Cerumen: sáp trộn với nhựa cây |
| Nuôi con | Lỗ lục giác hai mặt, dùng đi dùng lại | Ô nuôi con riêng, xếp thành tầng ngang hoặc chùm, dùng một lần |
| Chứa mật, phấn | Trong lỗ lục giác cùng bánh tổ | Trong các hũ tròn riêng, tách khỏi khu nuôi con |
| Bao ngoài | Không có lớp bao riêng | Thường có lớp vỏ mỏng bọc khu nuôi con, giữ nhiệt |
| Cách nuôi ấu trùng | Ong thợ cho ăn từng ngày | Đổ đầy thức ăn vào ô một lần rồi bịt lại |
Cách nuôi con "đổ đầy rồi bịt" là đặc trưng quan trọng. Ong thợ đổ một lượng hỗn hợp phấn – mật vào ô, ong chúa đẻ một quả trứng lên trên, rồi ô được bịt kín. Ấu trùng ăn hết phần dự trữ và lớn lên trong ô kín. Cách này tốn ít công chăm sóc từng ngày, và ô kín cũng ít bị ký sinh xâm nhập hơn.
Nhựa cây: thứ làm nên tổ ong dú
Nhựa cây là vật liệu "chiến lược" của ong dú. Nó vừa dùng xây, vừa phòng thủ, vừa có tính kháng khuẩn, kháng nấm. Ong thợ thu nhựa từ thân cây bị thương, chồi non, mủ quả. Người nuôi hay thấy ong dú bu vào vết thương trên thân cây, chỗ cây ứa mủ để lấy nhựa. Chính nhựa cây góp phần làm mật và keo ong của ong dú có mùi vị riêng.
Chia đàn từ từ, không bay ồ ạt
Ong mật chia đàn theo kiểu dứt khoát: ong chúa già bay đi cùng một nửa đàn, đậu thành chùm rồi tìm chỗ mới. Ong không ngòi làm theo cách khác hẳn, và cách này giải thích vì sao tổ ong dú gần như không bao giờ "bỏ đi" đột ngột.
- Ong thợ tìm được một hốc mới gần tổ mẹ.
- Trong nhiều ngày tới vài tuần, ong thợ bay đi bay lại, mang sáp, nhựa, mật từ tổ mẹ sang để dựng tổ con.
- Khi tổ con đã có hũ thức ăn và chỗ nuôi con, một ong chúa tơ bay sang, giao phối trong một chuyến bay, rồi ở lại làm chúa tổ mới.
- Ong chúa già ở lại tổ mẹ. Bụng nó phình to vì đẻ trứng nhiều, không còn bay được.
Lợi thế là tổ con khởi đầu có sẵn vật liệu và lương thực từ tổ mẹ. Cái giá là tổ con phải ở gần tổ mẹ, trong tầm bay đi lại hằng ngày, nên ong dú không lan xa nhanh như ong mật. Một khu rừng bị chặt thì quần thể ong dú khó tự di chuyển sang khu rừng khác ở xa.
Mật ong dú: vì sao chua và loãng
Mật ong dú thường loãng hơn mật ong mật vì chứa nhiều nước hơn, và có vị chua nhẹ. Có mấy lý do. Hũ mật làm bằng cerumen nên mật hấp thu một phần hương vị nhựa cây. Ong dú bốc hơi nước khỏi mật ít hơn ong mật. Bên trong hũ, các vi sinh vật lên men nhẹ, sinh ra axit. Các nghiên cứu cũng ghi nhận trong mật ong không ngòi có những loại đường ít gặp ở mật ong mật. Vì nhiều nước, mật ong dú dễ lên men nếu để ở nhiệt độ phòng; người nuôi thường bảo quản lạnh hoặc xử lý trước khi đóng chai.
Mỗi tổ ong dú cho rất ít mật, tính bằng vài trăm gam tới khoảng một hai cân mỗi năm tuỳ loài và tổ, ít hơn nhiều so với một đàn ong mật. Vì vậy mật ong dú thường đắt và cũng là thứ dễ bị làm giả.
Người thụ phấn nhỏ bé của vườn nhiệt đới
Ong dú bay quãng ngắn, nhỏ người, đi được vào những bông hoa nhỏ mà ong mật ít ghé. Chúng thụ phấn cho nhiều loài cây rừng và cây trồng nhiệt đới. Ở một số nước, ong không ngòi được dùng để thụ phấn trong nhà kính hoặc vườn cây ăn trái. Vì không đốt và ít bay xa, chúng hợp với vườn gần nhà. Vai trò cụ thể của ong dú với từng loại cây ăn trái ở Việt Nam vẫn cần thêm nghiên cứu đo đếm.
Góc nhìn hôm nay
Ong dú cho thấy một ý quan trọng: mất một "vũ khí" không có nghĩa là yếu đi. Ong không ngòi thay ngòi bằng kiến trúc, vật liệu và hành vi tập thể, và nhóm này đã tồn tại lâu hơn cả ong mật. Ở Việt Nam, nghề nuôi ong dú trong thùng gỗ, ống tre đang phát triển ở nhiều vùng, nhất là phía nam.
Người muốn tìm hiểu có thể quan sát những ống nhựa nhỏ ở hốc tường, gốc cây cổ thụ, cột nhà gỗ cũ: đó thường là cửa tổ ong dú. Đứng yên vài phút sẽ thấy ong lính đứng gác ở miệng ống. Đừng cạy tổ ngoài tự nhiên để lấy mật; tổ bị phá thường không gây lại được. Tài liệu về ong không ngòi có trong các sách côn trùng học nhiệt đới và các bài tổng quan về Meliponini.
Câu hỏi thường gặp
Ong dú có đốt không?
Không. Ong dú thuộc nhóm ong không ngòi, ngòi đã tiêu giảm và không đốt được. Một số loài có thể cắn hoặc bám vào tóc khi bị phá tổ, nhưng không gây đau như ong mật.
Ong dú khác ong mật thế nào?
Ong dú nhỏ hơn, không đốt, làm tổ trong hốc bằng sáp trộn nhựa cây, chứa mật trong các hũ tròn riêng. Ong mật có ngòi, xây bánh tổ lục giác và cho nhiều mật hơn nhiều.
Vì sao mật ong dú có vị chua?
Mật ong dú chứa nhiều nước hơn và lên men nhẹ trong hũ nhờ vi sinh vật, sinh ra axit. Hũ chứa làm bằng sáp trộn nhựa cây cũng góp phần tạo vị riêng.
Ong dú chia đàn như thế nào?
Ong dú chia đàn từ từ: ong thợ mang vật liệu và thức ăn từ tổ mẹ sang hốc mới trong nhiều ngày, rồi một ong chúa tơ mới bay sang. Ong chúa già ở lại vì bụng to không bay được.
Ong dú có từ bao giờ?
Hoá thạch ong không ngòi trong hổ phách đã có từ cuối kỷ Phấn trắng, hơn 65 triệu năm trước. Nhóm này lâu đời và đa dạng hơn ong mật nhiều.