Cá linh là loài cá nhỏ sống theo nhịp lũ sông Mê Kông. Chúng đẻ trứng ở dòng chính phía thượng nguồn khi mùa mưa bắt đầu, trứng và cá bột trôi theo nước lũ xuống đồng ngập ở Campuchia và Đồng bằng sông Cửu Long, lớn nhanh trên đồng suốt mùa nước nổi, rồi theo nước rút quay về sông lớn. Cả vòng đời của cá linh được "hẹn giờ" theo con lũ, vì thế lũ thay đổi thì cá linh thay đổi theo.
Cá linh là cá gì
Cá linh là tên chung cho mấy loài cá nhỏ họ cá chép, chủ yếu thuộc chi Henicorhynchus. Người miền Tây gọi theo hình dáng và mùa: cá linh non (cá linh mới về đầu mùa, nhỏ, xương mềm), cá linh ống, cá linh rìa. Cách gắn tên dân gian với từng tên khoa học không thống nhất giữa các tài liệu, nên ở đây ta nói chung về nhóm.
Ở phạm vi toàn lưu vực, nhóm cá linh là một trong những nhóm cá có sản lượng đánh bắt lớn nhất sông Mê Kông. Ở Campuchia, chúng là nguyên liệu chính của mắm prahok; ở Việt Nam, cá linh gắn với món canh chua bông điên điển, cá linh kho, mắm cá linh. Một con cá nhỏ cỡ ngón tay mà nuôi được cả một nền ẩm thực là nhờ chỗ cá đi theo đàn rất lớn, vào đúng mùa.
Vòng đời theo con nước
Các nghiên cứu nghề cá Mê Kông, đặc biệt của Uỷ hội sông Mê Kông và các nhà sinh học cá làm việc ở Lào, Campuchia, đã phác ra một vòng đời khá rõ:
- Đầu mùa mưa (khoảng tháng 5 – 7): nước sông bắt đầu lên. Cá linh trưởng thành đẻ trứng ở dòng chính, nơi nước chảy. Trứng trôi nổi, không bám vào đâu.
- Mùa lũ (khoảng tháng 7 – 10): trứng và cá bột bị dòng nước mang xuống hạ lưu. Nước tràn bờ, phủ đồng ruộng, rừng tràm, đồng cỏ. Cá con theo nước vào đồng ngập, nơi có rất nhiều thức ăn.
- Cuối mùa lũ (khoảng tháng 10 – 12): nước bắt đầu rút. Cá đã lớn thoát ra kênh rạch, rồi ra sông. Ở sông Tonle Sap, đây là mùa của nghề đóng đáy lớn.
- Mùa khô (khoảng tháng 12 – 4): cá ngược dòng chính lên phía thượng nguồn, trú ở những vực sâu của sông Mê Kông. Ở vùng thác Khone (Lào), người ta thấy những đàn cá nhỏ ngược thác vào khoảng đầu năm, trong đó có nhiều cá linh.
Các mốc tháng trên chỉ là khoảng gần đúng, xê dịch theo năm và theo đoạn sông. Điều chắc là cả vòng đời bám chặt vào lịch lũ.
Vì sao đẻ ở thượng nguồn mà lớn ở hạ nguồn
Thoạt nghe, kiểu sống này có vẻ phí sức: đẻ một nơi, con lớn ở nơi khác cách hàng trăm km. Nhưng nhìn kỹ thì đó là cách tận dụng một "băng chuyền" miễn phí.
- Trứng trôi tránh được kẻ ăn trứng: trứng không tụ lại một chỗ mà rải dọc dòng nước, kẻ săn mồi khó vét sạch.
- Dòng nước làm phương tiện: cá bột yếu ớt không cần tự bơi; dòng lũ đưa chúng tới đồng ngập đúng lúc nước tràn.
- Đồng ngập là vườn ươm: nước lũ phủ lên đất khô cả mùa, chất dinh dưỡng giải phóng, sinh vật phù du, côn trùng, tảo bùng lên. Cá con có thức ăn dồi dào và nhiều chỗ trốn giữa cỏ, lúa, rễ cây.
- Vực sâu là chỗ trú khô: mùa khô đồng cạn, cá phải về chỗ có nước quanh năm. Các vực sâu ở dòng chính chính là "kho dự trữ" đàn cá bố mẹ cho năm sau.
Cái giá là cá phụ thuộc hoàn toàn vào việc lũ đến đúng lúc, đủ lớn, và đường di chuyển dọc sông không bị chặn. Một mắt xích đứt là cả vòng đời bị ảnh hưởng.
Cá biết lúc nào mà đi
Cá không xem lịch. Chúng phản ứng với tín hiệu của môi trường: mực nước lên, nước đục hơn, nhiệt độ và dòng chảy thay đổi. Với cá di cư nói chung, mức nước và lưu lượng là tín hiệu mạnh nhất.
Ở nghề đáy trên sông Tonle Sap, ngư dân Campuchia từ lâu đã quan sát rằng mẻ cá lớn nhất thường rơi vào vài ngày trước trăng tròn trong mùa nước rút. Các nghiên cứu nghề cá đã ghi lại hiện tượng này qua nhiều năm. Vì sao trăng lại có tác dụng thì chưa có lời giải dứt khoát: có thể ánh trăng ảnh hưởng tới cách cá đi đàn ban đêm, có thể là sự cộng hưởng với nhịp sinh học của chúng. Đây là chỗ nên ghi là "đã quan sát, chưa giải thích xong".
Cá linh và mùa nước nổi ở Đồng bằng sông Cửu Long
Ở phía Việt Nam, cá linh non về nhiều nhất ở vùng đầu nguồn như An Giang và Đồng Tháp, vào giữa mùa nước nổi. Người dân đặt dớn, đặt lọp, giăng lưới trên đồng ngập. Cá linh non lúc này xương còn mềm, ăn được cả con.
Từ đây sinh ra một tranh luận mang tính sinh thái: cá linh non là cá chưa kịp sinh sản. Bắt nhiều cá linh non, đặc biệt bằng lưới mắt nhỏ, nghĩa là lấy đi lứa cá bố mẹ của năm sau. Nhiều tỉnh đầu nguồn đã có lúc vận động hạn chế khai thác cá linh non hoặc dùng ngư cụ chọn lọc hơn. Người đọc nên coi đây là một ví dụ thực tế về chuyện đánh bắt có thể ảnh hưởng tới quần thể như thế nào.
Khi con lũ thay đổi
Những năm gần đây, nhiều báo cáo và lời kể ở miền Tây nói rằng cá linh về ít đi rõ rệt. Các nguyên nhân thường được nêu, cần nhìn chung chứ không đổ cho một thủ phạm:
| Yếu tố | Ảnh hưởng tới cá linh |
|---|---|
| Đập thuỷ điện trên dòng chính và phụ lưu | Có thể chặn đường di cư, làm lũ đến muộn hoặc yếu hơn, giữ lại phù sa |
| Đê bao khép kín trên đồng | Thu hẹp diện tích đồng ngập, mất bớt "vườn ươm" của cá con |
| Khai thác cá non, ngư cụ mắt nhỏ | Lấy đi cá trước khi kịp đẻ |
| Các năm lũ thấp | Nước không tràn đủ rộng, cá con ít chỗ lớn |
| Thay đổi chất lượng nước, thuốc bảo vệ thực vật | Ảnh hưởng tới thức ăn và sức sống của cá con |
Mức đóng góp của từng yếu tố vẫn là chủ đề nghiên cứu, và có thể khác nhau giữa các năm. Điều các nhà sinh học cá Mê Kông đồng thuận khá rộng là: cá di cư đường dài như cá linh nhạy cảm với bất cứ thứ gì làm đứt đoạn dòng sông hay làm phẳng nhịp lũ.
Góc nhìn hôm nay: học từ một con cá nhỏ
Cá linh là ví dụ rất dễ hiểu cho một ý lớn trong sinh học: thích nghi không chỉ là một bộ phận cơ thể, mà còn là thời điểm. Cá linh không có vây đặc biệt hay cơ quan lạ. Thứ nó có là một lịch sống khớp gần như hoàn hảo với lịch của dòng sông. Khi lịch sông thay đổi nhanh hơn khả năng thích nghi của loài, chính sự ăn khớp đó lại thành điểm yếu.
Ai muốn tìm hiểu thêm có thể đọc các báo cáo công khai về nghề cá và di cư cá của Uỷ hội sông Mê Kông, hoặc ghé chợ nổi, chợ quê ở An Giang, Đồng Tháp vào mùa nước nổi để thấy cá linh, bông điên điển và nghề đặt lọp trên đồng. Khi mua, có thể chọn cá linh đã đủ lớn thay vì cá còn quá nhỏ.
Câu hỏi thường gặp
Cá linh từ đâu về?
Cá linh đẻ trứng ở dòng chính sông Mê Kông phía thượng nguồn, phần nhiều trên đất Campuchia và Lào. Trứng và cá bột trôi theo lũ xuống, vào đồng ngập ở Campuchia và Đồng bằng sông Cửu Long.
Mùa cá linh vào tháng mấy?
Cá linh non về nhiều vào giữa mùa nước nổi, thường khoảng tháng 8 đến tháng 10 dương lịch tuỳ năm. Cá lớn hơn xuất hiện vào cuối mùa lũ khi nước rút.
Vì sao cá linh ngày càng ít?
Các nguyên nhân thường được nêu gồm đập trên sông Mê Kông làm thay đổi dòng lũ, đê bao thu hẹp đồng ngập, khai thác cá non và những năm lũ thấp. Mức ảnh hưởng của từng yếu tố vẫn đang được nghiên cứu.
Cá linh có phải cá nước ngọt không?
Có. Cá linh là cá nước ngọt họ cá chép, sống trọn đời trong hệ thống sông Mê Kông và đồng ngập, không ra biển.
Cá linh di cư như thế nào?
Cá linh di cư hai chiều: theo lũ xuống hạ lưu và tràn vào đồng ngập khi còn nhỏ, rồi theo nước rút về sông và ngược lên các vực sâu ở thượng nguồn trong mùa khô để trú và chuẩn bị đẻ.