Tôm càng xanh: vì sao sống ở sông mà phải đẻ ở vùng nước lợ

Tôm càng xanh sống trưởng thành ở sông, kênh nước ngọt, nhưng ấu trùng của nó cần nước lợ mới sống được. Vì vậy tôm mẹ mang trứng xuôi về vùng cửa sông để trứng nở ở nước pha mặn; ấu trùng trôi nổi, lột xác nhiều lần, rồi tôm con ngược dòng trở lại nước ngọt. Kiểu vòng đời "đi về giữa hai làn nước" này giải thích vì sao tôm càng xanh phân bố dọc các con sông đổ ra biển và vì sao trại giống phải pha nước mặn.

Tôm càng xanh là con gì

Tôm càng xanh có tên khoa học Macrobrachium rosenbergii, là một trong những loài tôm nước ngọt lớn nhất thế giới. Con đực trưởng thành có đôi càng thứ hai rất dài, có khi dài hơn cả thân, màu xanh lam đậm. Loài này có tự nhiên ở Nam Á và Đông Nam Á, kéo xuống tới phía bắc nước Úc. Ở Việt Nam, tôm càng xanh nổi tiếng nhất ở Đồng bằng sông Cửu Long, nơi mạng lưới sông rạch dày đặc nối thẳng ra biển.

Chữ Macrobrachium nghĩa là "cánh tay lớn", nói đúng về đôi càng. Chi này có hàng trăm loài, nhiều loài sống ở suối, sông khắp vùng nhiệt đới. Không phải loài nào cũng cần nước lợ; một số loài ở suối nội địa đã chuyển hẳn sang đẻ ít trứng to, con non phát triển trực tiếp trong nước ngọt. Tôm càng xanh thì vẫn giữ lối sống cũ, gắn với biển.

Vòng đời bốn chặng

1. Giao phối và mang trứng ở nước ngọt. Tôm cái vừa lột xác thì giao phối. Trứng sau khi đẻ được giữ dưới bụng, bám vào các chân bơi. Tôm mẹ quạt nước liên tục để trứng có ô-xy. Trứng chuyển từ màu cam sáng sang xám dần khi phôi phát triển, mất khoảng ba tuần tuỳ nhiệt độ.
2. Xuôi về nước lợ. Tôm mẹ ôm trứng di chuyển về hạ lưu, tới vùng cửa sông nơi nước ngọt pha với nước biển.
3. Ấu trùng trôi nổi. Trứng nở ra ấu trùng bơi ngửa, không giống tôm trưởng thành. Ấu trùng sống trôi nổi, ăn sinh vật phù du và lột xác qua khoảng mười một giai đoạn trong vài tuần.
4. Tôm bột ngược dòng. Ấu trùng biến thái thành hậu ấu trùng (tôm bột) có hình dạng tôm nhỏ, chuyển sang bò dưới đáy, và bắt đầu đi ngược vào nước ngọt để lớn lên.

Các nhà sinh học xếp kiểu vòng đời này vào nhóm amphidromy, có thể tạm hiểu là sống giữa hai vùng nước: con vật sống chủ yếu ở nước ngọt, nhưng giai đoạn ấu trùng phải trải qua ở vùng nước mặn hơn. Khác với cá hồi đẻ ở sông và lớn ở biển, hay cá chình lớn ở sông và đẻ ở biển, ở đây con vật đẻ gần như tại chỗ, chỉ có ấu trùng là "ra biển".

Vì sao ấu trùng phải ở nước lợ

Thí nghiệm ở trại giống cho thấy ấu trùng tôm càng xanh thả vào nước ngọt hoàn toàn sẽ chết sau vài ngày. Ở độ mặn khoảng một phần ba nước biển, chúng sống và lớn tốt. Có mấy lời giải thích bổ sung cho nhau:

• Di sản tổ tiên biển. Họ tôm Palaemonidae có nhiều loài sống ở biển. Tôm càng xanh nhiều khả năng xuất phát từ tổ tiên nước mặn, và giai đoạn ấu trùng vẫn giữ nhu cầu sinh lý cũ, trong khi con trưởng thành đã thích nghi với nước ngọt.
• Cân bằng muối. Ấu trùng nhỏ, vỏ mỏng, diện tích bề mặt lớn so với thể tích. Trong nước ngọt, muối trong cơ thể liên tục bị kéo ra ngoài, nước bị kéo vào. Con trưởng thành có cơ quan điều hoà muối phát triển, ấu trùng thì chưa.
• Thức ăn và nơi lớn. Vùng cửa sông giàu sinh vật phù du, là nơi lý tưởng cho giai đoạn trôi nổi.

Lý do thứ nhất và thứ hai thường được các nhà sinh lý học nhắc nhiều nhất. Còn chuyện vì sao một số loài cùng chi đã cắt bỏ được giai đoạn nước lợ, còn tôm càng xanh thì chưa, là câu hỏi về lịch sử tiến hoá của từng nhánh.

Ba kiểu tôm đực trong cùng một ao

Thả một đàn tôm càng xanh cùng tuổi vào ao, vài tháng sau người nuôi sẽ thấy tôm đực không đồng đều. Các nghiên cứu ở Israel và nhiều nơi khác từ thập niên 1980 đã mô tả ba kiểu tôm đực rõ ràng:

Ba kiểu này không phải ba giống khác nhau. Chúng là những giai đoạn và chiến lược khác nhau của cùng một loài, phụ thuộc vào quan hệ xã hội trong đàn. Khi con càng xanh đầu đàn bị vớt đi, một con càng cam có thể lột xác để lên thay. Con đực nhỏ thì đi đường tắt: không đánh nhau, không giữ đất, chỉ chờ cơ hội.

Trong sinh học tiến hoá, đây là ví dụ đẹp về chiến lược sinh sản thay thế. Khi đối đầu trực tiếp chỉ có lợi cho con to nhất, các con khác vẫn có đường truyền gen bằng cách khác. Với người nuôi tôm, hiện tượng này lại là chuyện kinh tế: tôm càng xanh to thì đẹp nhưng chậm lớn, nên nhiều nơi tìm cách nuôi toàn đực hoặc toàn cái để đàn đều hơn.

Đôi càng dài để làm gì

Đôi càng thứ hai của con đực càng xanh dài và nặng, nhìn qua đã thấy vướng víu. Nó không phải công cụ ăn uống chính; tôm dùng các chân nhỏ hơn để gắp thức ăn. Đôi càng chủ yếu dùng để phô diễn và giao tranh với tôm đực khác, và để che chắn tôm cái trong lúc giao phối. Đây là một đặc điểm do chọn lọc giới tính định hình: nó có lợi cho việc giành bạn tình dù có hại cho việc trốn kẻ thù và tốn năng lượng để nuôi.

Khi đường về nước lợ bị chặn

Vì vòng đời gắn chặt với cửa sông, tôm càng xanh tự nhiên nhạy cảm với những gì làm thay đổi con đường giữa sông và biển: cống ngăn mặn, đập, kênh bị bê tông hoá, ô nhiễm ở cửa sông, và độ mặn xâm nhập sâu vào nội đồng trong mùa khô. Vùng nước lợ không mất đi, nhưng có thể dịch chuyển vào sâu hơn hoặc dao động thất thường.

Ngày nay, phần lớn tôm càng xanh trên thị trường Việt Nam đến từ nuôi, kể cả mô hình xen canh tôm – lúa ở Đồng bằng sông Cửu Long. Tôm giống được sản xuất ở trại, nơi người ta pha nước ót (nước mặn đậm đặc từ ruộng muối) hoặc nước biển với nước ngọt để tạo nước lợ cho ấu trùng, đúng như nhu cầu tự nhiên của loài. Nói cách khác, ngành nuôi tôm càng xanh được xây trên chính hiểu biết về thích nghi này.

Góc nhìn hôm nay: đọc vòng đời qua một con tôm

Tôm càng xanh nhắc rằng một loài có thể "chưa rời biển hẳn" dù đã sống ở sông. Muốn hiểu loài nào đó cần gì, phải nhìn cả vòng đời chứ không chỉ con trưởng thành. Bảo vệ tôm ngoài tự nhiên vì vậy cũng có nghĩa là bảo vệ vùng cửa sông và sự thông suốt giữa sông và biển.

Người muốn tìm hiểu thêm có thể tham khảo giáo trình nuôi trồng thuỷ sản của các trường đại học ở Cần Thơ, hoặc tài liệu kỹ thuật sản xuất giống tôm càng xanh của các viện nghiên cứu nuôi trồng thuỷ sản, nơi mô tả chi tiết các giai đoạn ấu trùng. Ở chợ quê miền Tây, nhìn đôi càng là phân biệt được tôm đực càng xanh với tôm cái và tôm đực nhỏ.