Wiki · thichnghi.com
Cẩm nang thích nghi và tiến hoá: sinh vật sống nơi khắc nghiệt, sa mạc, biển sâu, vùng lạnh và núi cao, tiến hoá trên đảo, tiến hoá đang diễn ra trước mắt, nguỵ trang và bắt chước, lịch sử thuyết tiến hoá, cơ chế tiến hoá giải thích dễ hiểu và những sinh vật thích nghi ở Việt Nam.
Mở app Thích NghiĂn để lớn, đột biến để hợp với nơi mới›
Sinh vật sống nơi khắc nghiệt
Giun Pompeii sống trong ống bám vách ống khói thuỷ nhiệt sâu 2.500 m, đuôi trong nước có lúc tới khoảng 80 °C, nhờ lớp vi khuẩn trên lưng và protein bền nhiệt.
Sinh vật sống nơi khắc nghiệt
Sinh quyển sâu là sự sống trong khe đá sâu vài kilômét, không ánh nắng, sống bằng hydro và sunfat; mỏ vàng Nam Phi có vi khuẩn Desulforudis và giun Halicephalob
Sinh vật sống nơi khắc nghiệt
Cá killi ngọc lam sống trong vũng nước mưa ở Zimbabwe, Mozambique, lớn tới tuổi sinh sản trong khoảng hai tuần, chết khi vũng cạn, còn trứng ngủ dưới bùn chờ mù
Sinh vật sống nơi khắc nghiệt
Artemia là giáp xác nhỏ sống trong nước mặn gấp nhiều lần nước biển, bơm muối ra khỏi cơ thể và đẻ bào nang ngủ chịu khô nhiều năm, gặp nước mặn là nở sau một n
Sinh vật sống nơi khắc nghiệt
Nấm đen giàu melanin mọc quanh lò phản ứng Chernobyl và mọc nhanh hơn dưới bức xạ trong thí nghiệm, nhưng chuyện nấm dùng phóng xạ làm năng lượng chưa được chứn
Sinh vật sống nơi khắc nghiệt
Río Tinto ở Tây Ban Nha đỏ và chua với pH quanh 2 nhờ sắt hoà tan từ pyrit; vi khuẩn oxy hoá sắt, tảo và nấm vẫn sống ở đây, khiến dòng sông thành nơi nghiên cứ
Sinh vật sống nơi khắc nghiệt
Tuyết dưa hấu có màu hồng do tảo tuyết tích sắc tố đỏ astaxanthin để chống tia cực tím và hấp thụ nhiệt lấy nước; tuyết đỏ phản xạ kém nên làm tuyết, băng tan n
Sinh vật sống nơi khắc nghiệt
Giun Pompeii sống trong ống bám vách ống khói thuỷ nhiệt sâu 2.500 m, đuôi trong nước có lúc tới khoảng 80 °C, nhờ lớp vi khuẩn trên lưng và protein bền nhiệt.
Sinh vật sống nơi khắc nghiệt
Sinh quyển sâu là sự sống trong khe đá sâu vài kilômét, không ánh nắng, sống bằng hydro và sunfat; mỏ vàng Nam Phi có vi khuẩn Desulforudis và giun Halicephalob
Sinh vật sống nơi khắc nghiệt
Cá killi ngọc lam sống trong vũng nước mưa ở Zimbabwe, Mozambique, lớn tới tuổi sinh sản trong khoảng hai tuần, chết khi vũng cạn, còn trứng ngủ dưới bùn chờ mù
Thích nghi ở sa mạc
Bọ Onymacris ở sa mạc Namib leo lên đỉnh cồn, chúc đầu đón gió để sương đọng thành giọt trên lưng rồi chảy về miệng; chuyện lưng có u hút nước thì còn tranh luậ
Thích nghi ở sa mạc
Cáo fennec là loài nhỏ nhất họ Chó, nặng 1–1,5 kg, tai dài tới 15 cm giúp toả nhiệt và nghe mồi dưới cát; lông bàn chân, hang sâu và thận tốt giúp nó sống thiếu
Thích nghi ở sa mạc
Thằn lằn quỷ gai ở Úc có rãnh nhỏ giữa các vảy, lực mao dẫn kéo nước từ cát ẩm về khoé miệng để nó nuốt; nó ăn hàng nghìn con kiến mỗi ngày và có cả đầu giả để
Thích nghi ở biển sâu
Cá giọt nước bỏ bóng hơi, giảm xương và cơ, dùng mô giàu nước để nổi lơ lửng không tốn sức ở độ sâu 600–1.200 m. Dáng xệ quen thuộc chỉ là con cá đã bị kéo lên
Thích nghi ở biển sâu
Ốc chân vảy sống ở miệng phun thuỷ nhiệt Ấn Độ Dương, có vỏ ba lớp và vảy chân mạ sắt sunfua, sống nhờ vi khuẩn hoá tổng hợp trong cổ họng. Năm 2019 bị xếp Nguy
Thích nghi ở biển sâu
Cá ốc sên giữ kỷ lục cá sống sâu nhất, khoảng 8.336 m. Chúng dùng chất TMAO để bảo vệ protein khỏi áp suất, nhưng quá chừng 8.200 m thì cách này không còn hiệu
Vùng lạnh và núi cao
Ngỗng đầu sọc vượt Himalaya nhờ thở sâu, hemoglobin bắt ô-xy chặt, cơ bay dày mao mạch; dữ liệu vệ tinh cho thấy chúng bay đêm, bám địa hình, hiếm khi quá 6.000
Vùng lạnh và núi cao
Bò yak sống ở độ cao 3.000–5.000 m nhờ lông ba lớp, phổi và tim lớn, mạch phổi ít co thắt, hemoglobin bắt ô-xy chặt; đổi lại yak chịu nóng rất kém ở vùng thấp.
Vùng lạnh và núi cao
Ở chân chim, động mạch ấm đi xuống chạy sát tĩnh mạch lạnh đi lên nên nhiệt quay về thân trước khi tới bàn chân. Chân lạnh gần bằng băng mà mô vẫn sống.
Tiến hoá trên đảo
Trên Cuba, Hispaniola, Jamaica, Puerto Rico, thằn lằn Anolis đã độc lập tách thành cùng các dạng sống; thí nghiệm ở Bahamas cho thấy chân đổi dài ngắn sau vài c
Tiến hoá trên đảo
Năm 1971, năm cặp thằn lằn tường Ý được thả lên đảo Pod Mrčaru, Croatia. Khoảng 30 năm sau, con cháu chúng có đầu to, cắn khoẻ, ăn nhiều lá và có van ruột mới.
Tiến hoá trên đảo
Hawaii có khoảng 500 loài ruồi giấm đã mô tả, ước tính tới cả nghìn, từ một tổ tiên tới hơn 20 triệu năm trước, nhờ cô lập, ấu trùng chuyên biệt và chọn lọc giớ
Tiến hoá đang diễn ra trước mắt
Săn ngà ở Gorongosa, Mozambique làm tỉ lệ voi cái không ngà tăng từ khoảng 18% lên khoảng một nửa. Gen trên nhiễm sắc thể X giải thích vì sao voi đực không mất
Tiến hoá đang diễn ra trước mắt
Đánh bắt liên tục cá to chọn lọc cho cá lớn chậm, đẻ sớm khi còn nhỏ. Cá tuyết Newfoundland trước năm 1992 và thí nghiệm cá suốt bốn thế hệ cho thấy điều đó.
Tiến hoá đang diễn ra trước mắt
Muỗi Culex pipiens molestus dưới hầm London từng được coi là loài mới hình thành trong một thế kỷ. Nghiên cứu hệ gen năm 2025 cho thấy nó có nguồn gốc cổ ở Trun
Nguỵ trang, bắt chước và cảnh báo
Bắt chước Bates là khi loài vô hại trông giống loài có độc nên được kẻ săn mồi tránh. Henry Bates mô tả năm 1862 từ bướm Amazon; kẻ giả mạo chỉ có lợi khi còn h
Nguỵ trang, bắt chước và cảnh báo
Bắt chước Müller là khi nhiều loài cùng có độc tiến hoá về một kiểu màu cảnh báo để chia nhau cái giá dạy kẻ săn mồi. Ví dụ rõ nhất là hai loài bướm Heliconius.
Nguỵ trang, bắt chước và cảnh báo
Bướm phó vương giống bướm vua và từng được coi là kẻ ăn ké vô hại. Thí nghiệm năm 1991 cho thấy nó cũng khó ăn, và quan hệ hai loài thay đổi tuỳ nơi, tuỳ mùa.
Lịch sử thuyết tiến hoá
Lamarck nêu thuyết tiến hoá năm 1809: loài biến đổi dần, đặc điểm tích được trong đời truyền cho con. Ý loài biến đổi đúng, cơ chế tập nhiễm phần lớn sai.
Lịch sử thuyết tiến hoá
Năm 1796, Georges Cuvier so sánh răng hàm voi châu Á, voi châu Phi và ma mút, chứng minh loài có thể biến mất hẳn. Nhưng chính ông lại phản đối ý loài biến đổi.
Lịch sử thuyết tiến hoá
Tiktaalik là cá vây thuỳ khoảng 375 triệu năm tuổi, tìm thấy năm 2004 ở đảo Ellesmere, Canada. Nó có đầu dẹt, cổ, xương vây như cổ tay, nối cá với động vật bốn
Cơ chế tiến hoá giải thích dễ hiểu
Chọn lọc ổn định giữ cá thể trung bình, chọn lọc định hướng đẩy quần thể về một phía, chọn lọc phân hoá ưu ái hai đầu cực. Kèm ví dụ mỏ chim sẻ, cân nặng trẻ sơ
Cơ chế tiến hoá giải thích dễ hiểu
Phần lớn đột biến gần như trung tính, một phần có hại, rất ít có lợi trong môi trường cụ thể. Bài giải thích vì sao, kèm thí nghiệm Luria – Delbrück năm 1943.
Cơ chế tiến hoá giải thích dễ hiểu
Người mang một bản gen hồng cầu liềm chống chịu sốt rét nặng tốt hơn, người mang hai bản mắc bệnh. Ưu thế dị hợp này giữ gen lại ở những vùng từng có sốt rét.
Sinh vật thích nghi ở Việt Nam
Cá thòi lòi là cá bống lưỡng cư: thở qua da ẩm và khoang miệng, chống vây ngực đi trên bùn, mắt lồi trên đỉnh đầu và đưa không khí xuống hang để giữ trứng.
Sinh vật thích nghi ở Việt Nam
Cá rô đồng, cá lóc, cá trê, cá sặc và lươn sống được ở ruộng cạn, nước tù nhờ lá phổi phụ: cơ quan mê lộ, khoang khí trên mang, cơ quan hình cây, miệng – hầu.
Sinh vật thích nghi ở Việt Nam
Cá linh đẻ ở dòng chính Mê Kông đầu mùa mưa, trứng và cá bột trôi theo lũ vào đồng ngập, lớn lên rồi theo nước rút về vực sâu thượng nguồn; lũ đổi thì cá đổi th