Bò yak sống được trên cao nguyên Tây Tạng ở độ cao 3.000 đến hơn 5.000 m nhờ ba thứ cùng lúc: bộ lông hai lớp gần như không cho gió lọt, phổi và tim lớn để bù cho không khí loãng, và một cơ thể rất ít đổ mồ hôi, giữ nhiệt tối đa. Cái giá phải trả là yak chịu nóng rất kém; đưa xuống vùng thấp vào mùa hè, chúng dễ kiệt sức. Với người dân cao nguyên, yak cho sữa, thịt, lông, phân làm chất đốt và sức kéo, đến mức khó hình dung đời sống ở đó nếu thiếu nó.
Yak hoang và yak nhà
Có hai dạng thường được nhắc tới. Yak hoang (Bos mutus) to lớn, lông đen sẫm, con đực trưởng thành có thể nặng tới khoảng một tấn, sống thành đàn ở những vùng hẻo lánh nhất của cao nguyên như Chang Tang. Yak nhà (thường ghi là Bos grunniens) nhỏ hơn nhiều, màu lông đa dạng hơn: đen, nâu, trắng, loang. Tên khoa học grunniens nghĩa là "kêu ủn ỉn", vì yak không rống "ò" như bò thường mà phát ra tiếng gầm gừ trầm.
Yak được thuần hoá trên cao nguyên Tây Tạng từ vài nghìn năm trước; thời điểm chính xác vẫn còn được các nhà khảo cổ và di truyền học bàn luận. Ngày nay yak nhà có mặt từ Tây Tạng, Thanh Hải, Tứ Xuyên, qua Nepal, Bhutan, Ladakh của Ấn Độ, tới Mông Cổ và vùng núi Trung Á. Số lượng ước tính lên tới hàng chục triệu con, phần lớn ở Trung Quốc. Yak hoang thì hiếm hơn nhiều và được xếp vào nhóm dễ bị tổn thương.
Bộ lông: áo khoác ba lớp
Ai từng đứng giữa gió cao nguyên mùa đông sẽ hiểu vì sao bộ lông của yak là thích nghi đầu tiên được nhắc tới. Nhiệt độ ban đêm có thể xuống âm vài chục độ, gió mạnh cuốn đi hơi ấm nhanh hơn cả cái lạnh tĩnh.
- Lớp lông tơ dưới cùng rất mịn và dày, giữ một lớp không khí tĩnh sát da. Không khí đứng yên là chất cách nhiệt tốt; chính lớp lông tơ này được người ta chải ra để dệt len yak, mềm và ấm.
- Lớp lông trung gian thô hơn, đỡ cho lớp tơ không bị đè bẹp.
- Lớp lông dài bên ngoài rủ xuống hai bên sườn và dưới bụng như một chiếc váy, có khi chạm gần mặt đất. Khi yak nằm trên tuyết, chiếc "váy" này làm thành tấm chiếu cách nhiệt giữa bụng và nền lạnh.
Mùa xuân, yak thay lớp tơ, lông bong ra thành từng mảng. Đó là lúc người chăn nuôi thu lông. Mùa hè trên cao nguyên ngắn, và yak mang bộ lông mỏng hơn trong vài tháng đó.
Không khí loãng: phổi, tim và máu
Ở độ cao 4.500 m, mỗi hơi thở chỉ mang khoảng 60% lượng ô-xy so với ở mực nước biển. Bò thường đưa lên độ cao ấy hay mắc một chứng bệnh mà người chăn nuôi ở Bắc Mỹ gọi là "bệnh ức", thực chất là suy tim phải: thiếu ô-xy làm mạch máu phổi co thắt, áp lực trong phổi tăng, tim phải gắng bơm cho tới khi suy, kéo theo phù vùng ức. Yak hầu như không mắc chứng này.
Phổi và tim lớn
So với bò thường cùng cỡ, yak có lồng ngực rộng, phổi lớn và tim lớn hơn, thở được nhiều không khí hơn mỗi phút. Quan trọng hơn, mạch máu trong phổi yak ít co thắt khi thiếu ô-xy, nên áp lực phổi không tăng vọt. Đây là điểm khác biệt then chốt giữa động vật "sinh ra trên cao" và động vật "được đưa lên cao".
Máu: không cần quá đặc
Phản ứng quen thuộc của người và bò khi lên cao là sinh thêm hồng cầu. Nhưng máu quá nhiều hồng cầu thì đặc, chảy chậm, tim phải làm việc nặng hơn. Yak có hồng cầu nhỏ và nhiều, hemoglobin có ái lực với ô-xy cao hơn bò thường, nên nạp được ô-xy tốt mà không cần đẩy độ đặc của máu lên quá mức. Giải pháp "chất lượng thay vì số lượng" này cũng thấy ở các loài lạc đà Nam Mỹ và một phần ở người Tây Tạng.
Gen nói gì
Khi bộ gen yak được giải trình tự và công bố đầu thập niên 2010, các nhà khoa học tìm thấy dấu hiệu chọn lọc ở nhiều gen liên quan đến chuyển hoá năng lượng và phản ứng với thiếu ô-xy. Không có một gen duy nhất làm nên yak; giống như các sinh vật núi cao khác, đó là hiệu ứng cộng dồn của nhiều thay đổi nhỏ. Một điều thú vị: các nghiên cứu di truyền gợi ý bò nhà địa phương ở Tây Tạng đã nhận một số đoạn gen từ yak qua nhiều thế hệ lai giống, có thể giúp chúng chịu độ cao tốt hơn bò ở vùng thấp. Hiện tượng này gọi là du nhập gen, cũng được bàn tới trong câu chuyện gen EPAS1 ở người Tây Tạng.
Tiết kiệm nhiệt và đánh đổi với nóng
Yak có rất ít tuyến mồ hôi hoạt động. Ở xứ lạnh, đó là ưu điểm: không mất nhiệt và nước qua da. Lớp mỡ dưới da dày, chuyển hoá cơ bản được điều chỉnh để đốt ít năng lượng trong mùa đói kém. Mùa đông, cỏ khô héo dưới tuyết, yak có thể sụt cân đáng kể rồi lấy lại vào mùa hè ngắn ngủi khi cỏ mọc lại.
Mặt trái là yak gần như không có cách tản nhiệt hiệu quả. Khi nhiệt độ lên quá khoảng hơn chục độ C, chúng bắt đầu khó chịu, thở dốc, tìm bóng râm hoặc tuyết để nằm. Đó là lý do yak hiếm khi được nuôi ở vùng thấp, và những đàn được đưa xuống thấp thường sa sút. Một đặc điểm tốt ở môi trường này trở thành điểm yếu ở môi trường khác: đây là quy luật chung của thích nghi.
| Đặc điểm | Yak | Bò nhà vùng thấp |
|---|---|---|
| Lông | Ba lớp, có lớp tơ mịn và "váy" lông dài dưới bụng | Lông ngắn một lớp |
| Tuyến mồ hôi | Rất ít hoạt động | Nhiều hơn, tản nhiệt tốt hơn |
| Phổi và tim | Lớn so với cơ thể | Nhỏ hơn tương đối |
| Mạch máu phổi khi thiếu ô-xy | Ít co thắt | Co thắt mạnh, dễ suy tim phải trên cao |
| Hemoglobin | Ái lực ô-xy cao | Ái lực thấp hơn |
| Chịu nóng | Kém | Tốt hơn nhiều |
Chân, miệng và cách ăn trên đồng cỏ cao
Yak có móng rộng, chắc, đi vững trên sườn đá, băng và đầm lầy cao nguyên. Chúng có thể lội qua sông băng giá và vượt đèo có tuyết, là phương tiện chở hàng của các đoàn buôn qua Himalaya trong hàng trăm năm. Lưỡi yak dày và sần, có thể cuốn và giật những túm cỏ ngắn sát đất mà ngựa hay bò thường khó gặm. Trên đồng cỏ cao, nơi cỏ thấp lè tè vì gió và lạnh, đây là lợi thế lớn.
Yak còn có thể ăn tuyết để lấy nước khi suối đóng băng. Thói quen đi thành đàn, đứng sát nhau khi bão tuyết cũng giúp giảm mất nhiệt.
Yak và con người trên cao nguyên
Với nhiều cộng đồng du mục, yak gần như là toàn bộ nền kinh tế gia đình. Sữa yak béo, được làm thành bơ, sữa chua và pho mát khô. Bơ yak hoà với trà và muối thành món trà bơ quen thuộc của người Tây Tạng, vừa ấm vừa nhiều năng lượng. Lông dệt lều, dây thừng, chăn. Da làm giày, túi. Phân yak phơi khô là chất đốt chính ở nơi không có cây.
Người chăn nuôi còn lai yak với bò để được con lai, ở Tây Tạng gọi là dzo hoặc dzomo. Con lai to khoẻ, cho nhiều sữa hơn, chịu được độ cao trung bình, nhưng con đực lai thường bất thụ. Đây là ví dụ quen thuộc trong sinh học về giới hạn giữa hai loài gần nhau: lai được, nhưng không trọn vẹn.
Góc nhìn hôm nay
Đồng cỏ cao nguyên Tây Tạng đang thay đổi do khí hậu ấm lên và cách sử dụng đất. Mùa hè dài hơn, nóng hơn có thể không có lợi cho một loài chịu nóng kém như yak. Yak hoang còn chịu sức ép từ săn bắt trong quá khứ và lai với yak nhà, làm pha loãng vốn gen hoang dã. Các khu bảo tồn lớn ở Chang Tang và Hoh Xil (Khả Khả Tây Lý) là nơi những đàn yak hoang lớn còn sống.
Với người học sinh học, yak là ví dụ rõ ràng về thích nghi nhiều tầng: hình thái (lông, ngực), sinh lý (máu, mạch phổi), hành vi (đi đàn, ăn tuyết) và cả đánh đổi (chịu nóng kém). Muốn tìm hiểu thêm, có thể tìm các phim tài liệu về du mục Tây Tạng hoặc các bài tổng quan về "động vật thích nghi độ cao" trong giáo trình sinh lý học so sánh.
Câu hỏi thường gặp
Bò yak sống ở đâu?
Yak sống chủ yếu trên cao nguyên Tây Tạng và vùng núi xung quanh ở độ cao từ khoảng 3.000 đến hơn 5.000 m, gồm Tây Tạng, Thanh Hải, Tứ Xuyên, Nepal, Bhutan, Ladakh, Mông Cổ và vùng núi Trung Á. Yak hoang chỉ còn ở những vùng hẻo lánh của cao nguyên.
Vì sao bò yak không sống được ở vùng thấp?
Yak có ít tuyến mồ hôi và bộ lông rất dày, nên tản nhiệt kém. Khi trời nóng, chúng dễ kiệt sức và sa sút. Đặc điểm giúp chúng giữ nhiệt trên cao trở thành điểm yếu ở nơi ấm áp.
Bò yak khác bò thường thế nào?
Yak có lông ba lớp với chiếc "váy" lông dài dưới bụng, phổi và tim lớn, mạch máu phổi ít co thắt khi thiếu ô-xy, hemoglobin bắt ô-xy chặt hơn. Yak cũng kêu bằng tiếng gầm gừ trầm thay vì rống như bò thường.
Dzo là con gì?
Dzo là con lai giữa yak và bò nhà, con cái gọi là dzomo. Con lai to khoẻ, cho nhiều sữa và chịu được độ cao trung bình, nhưng con đực thường bất thụ.
Lông yak dùng để làm gì?
Lớp lông tơ mịn bên trong được chải ra dệt len, mềm và ấm. Lông dài bên ngoài thô hơn, dùng dệt lều, dây thừng và chăn. Người chăn nuôi thu lông vào mùa xuân khi yak thay lông.