Cá thòi lòi: con cá thở qua da và đi trên bãi bùn rừng ngập mặn

Cá thòi lòi là loài cá sống được cả dưới nước lẫn trên bãi bùn khi thuỷ triều rút. Chúng thở qua da và qua khoang miệng ngậm nước, chống vây ngực để "bò" trên bùn, có đôi mắt lồi trên đỉnh đầu để nhìn quanh như kính tiềm vọng. Ở Việt Nam, cá thòi lòi gặp nhiều ở rừng ngập mặn và bãi triều từ Quảng Ninh tới Cần Giờ (TP Hồ Chí Minh) và Cà Mau.

Cá thòi lòi là cá gì

Thòi lòi là tên dân gian chỉ một nhóm cá bống sống lưỡng cư, thuộc phân họ Oxudercinae trong họ cá bống. Tiếng Anh gọi chung là mudskipper, nghĩa là "cá nhảy trên bùn". Nhóm này có vài chục loài, phân bố ở bãi triều nhiệt đới từ bờ Tây Phi qua Ấn Độ Dương tới Đông Nam Á và Úc.

Ở bãi triều Việt Nam, người đi biển hay gặp ba kiểu cá:

• Thòi lòi nhỏ thuộc chi Periophthalmus: dài cỡ một gang tay, nhanh nhẹn, ăn côn trùng, giun, cua con.
• Thòi lòi lớn Periophthalmodon schlosseri: to hơn hẳn, có thể dài trên 20 cm, đào hang sâu, ăn thịt các con vật nhỏ trên bùn.
• Cá bống sao thuộc chi Boleophthalmus: thân có chấm xanh óng, chủ yếu cạo lớp tảo silic mỏng trên mặt bùn để ăn.

Ba kiểu này chia nhau bãi triều khá gọn: con ăn tảo thì ở vùng bùn trống, con ăn thịt thì lảng vảng gần mép nước, rễ cây và hang cua. Tên gọi địa phương mỗi nơi một khác, nên khi đọc tài liệu nên nhìn tên khoa học cho chắc.

Thở khi không có nước

Mang cá được thiết kế cho nước. Lên cạn, các phiến mang mềm xẹp dính vào nhau, diện tích trao đổi khí tụt mạnh. Cá thòi lòi giải bài toán này bằng nhiều cách cùng lúc, không cách nào đủ một mình.

Thở qua da

Da cá thòi lòi có nhiều mạch máu nhỏ chạy sát bề mặt. Chỉ cần da còn ẩm, ô-xy trong không khí có thể khuếch tán vào máu. Đó là lý do cá hay lăn mình trong vũng nước hoặc nằm sát mép nước: da khô là mất một đường thở quan trọng. Các nghiên cứu sinh lý trên nhiều loài thòi lòi cho thấy một phần đáng kể lượng ô-xy cá dùng khi ở trên cạn đi qua da, tuy tỷ lệ chính xác khác nhau theo loài và điều kiện đo.

Ngậm nước và không khí trong miệng

Nhìn cá thòi lòi trên bùn, ta thấy hai má phồng tròn. Khoang miệng và khoang mang của nó rộng, ngậm được một túi nước lẫn không khí. Niêm mạc trong miệng cũng giàu mạch máu. Cá thay túi khí này định kỳ, giống như người lặn ngậm hơi. Mang của nó cũng cứng cáp hơn mang cá thường, ít bị xẹp khi ra khỏi nước.

Đánh đổi

Thở qua da tiện khi lên cạn nhưng cũng là con đường mất nước. Ở trưa nắng, mặt bùn nóng và khô, cá phải trốn vào hang hoặc xuống vũng. Nói cách khác, cá thòi lòi không "thoát" khỏi nước; nó chỉ kéo dài được khoảng thời gian rời nước, miễn là còn ẩm.

Đi trên bùn bằng vây ngực

Vây ngực của cá thòi lòi có phần gốc dày, cơ khoẻ, gập được như khuỷu tay. Khi di chuyển, cá chống hai vây ngực xuống, đẩy thân về phía trước, rồi kéo đuôi theo. Kiểu đi này giống người chống nạng nên các nhà khoa học hay gọi là "đi nạng". Hai vây bụng nhập lại thành một đĩa nhỏ giúp cá bám khi nghỉ, nhất là trên rễ cây nghiêng.

Khi cần thoát nhanh, cá cong mình rồi bật đuôi, bắn đi một đoạn ngắn trên mặt bùn. Đây là kiểu nhảy mà chữ "skipper" trong tên tiếng Anh nói tới.

Cá thòi lòi thường được nhắc tới trong các bài giảng về chuyện cá bước lên cạn hơn 370 triệu năm trước. Cần nói rõ: cá thòi lòi không phải tổ tiên của động vật bốn chân. Nó là cá bống hiện đại, lên cạn độc lập và muộn hơn rất nhiều. Giá trị của nó nằm ở chỗ khác: cho ta xem tận mắt một con cá phải giải quyết những vấn đề mà loài cá cổ từng gặp, như thở, chống đỡ thân, nhìn trong không khí.

Mắt trên đỉnh đầu và cái chớp mắt

Mắt cá thòi lòi nằm sát nhau trên đỉnh đầu, lồi cao và xoay được. Khi cá ngâm thân trong vũng nước nông, đôi mắt vẫn ló lên khỏi mặt nước để canh chim và kẻ săn mồi. Thấu kính mắt của chúng thích hợp hơn với việc nhìn trong không khí so với mắt cá thường.

Cá sống dưới nước không cần chớp mắt vì mắt luôn được nước rửa. Lên cạn, mắt dễ khô và dính bụi. Cá thòi lòi có cách riêng: thụt nhãn cầu xuống hốc mắt, nơi có một lớp màng ẩm, rồi đẩy lên lại. Các nhà nghiên cứu mô tả đây là một kiểu "chớp mắt" tiến hoá độc lập với chớp mắt của động vật bốn chân. Cùng một nhu cầu (giữ mắt ướt trong không khí) đã dẫn tới hai lời giải khác nhau.

Hang bùn có túi khí cho trứng

Thứ thú vị nhất ở cá thòi lòi có lẽ nằm dưới mặt bùn. Nhiều loài đào hang hình chữ J hoặc chữ Y, sâu tới vài chục phân. Đáy hang ngập nước bùn rất nghèo ô-xy. Thế mà trứng lại được đẻ dính trên vách một khoang ở đáy hang.

Nghiên cứu trên loài thòi lòi lớn Periophthalmodon schlosseri cho thấy cá đực (và có khi cá cái) ngậm không khí từ mặt bùn rồi lặn xuống nhả ra trong khoang trứng, lặp lại nhiều lần. Kết quả là một túi khí nằm dưới bùn, giữ cho trứng có ô-xy ngay cả khi thuỷ triều lên ngập toàn bộ bãi. Khi trứng sắp nở, cá được cho là rút bớt khí để nước tràn vào, kích thích ấu trùng chui ra. Chi tiết của bước cuối này vẫn đang được nghiên cứu thêm.

Lợi ích rất rõ: trong hang, trứng tránh được cá dữ vào theo con nước và tránh nắng gắt lúc triều thấp. Cái giá là bố mẹ phải bỏ nhiều công chăm hang.

Lãnh thổ, nhảy cao và màu sắc

Mùa sinh sản, cá thòi lòi đực giữ một khoảng bùn quanh miệng hang. Khi có cá khác lấn vào, hai con dựng vây lưng, há miệng, phồng mang đối mặt nhau. Cá đực còn nhảy bật lên khỏi mặt bùn để gây chú ý với cá cái. Vây lưng của nhiều loài có viền màu sáng, chỉ thấy rõ khi dựng lên.

Trên bãi bùn trống, thông tin đi bằng mắt là chính, vì âm thanh và mùi trong không khí không truyền như dưới nước. Đó là lý do các tín hiệu thị giác như nhảy, dựng vây, đổi màu trở nên quan trọng với loài này.

So sánh với các loài cá đồng biết thở khí trời

Điểm khác của thòi lòi là nó không chỉ chịu đựng cảnh thiếu nước. Nó chủ động lên bùn để kiếm ăn, giao tiếp và chăm con. Bãi bùn lúc triều rút là một "cánh đồng" ít đối thủ, và cá thòi lòi đã chiếm lấy nó.

Góc nhìn hôm nay: xem cá thòi lòi ở đâu

Muốn quan sát, nên đến bãi bùn ven rừng ngập mặn vào lúc triều xuống, đứng yên trên lối đi gỗ và nhìn xuống mặt bùn. Vài phút sau, những đôi mắt lồi sẽ ló lên. Các điểm dễ đi gồm khu rừng ngập mặn Cần Giờ (TP Hồ Chí Minh), Vườn quốc gia Mũi Cà Mau (Cà Mau), và nhiều bãi triều ven sông ở Đồng bằng sông Cửu Long. Ở phía bắc, rừng ngập mặn quanh Quảng Ninh và Hải Phòng cũng có.

Đi bãi bùn cần mang giày chống trượt, không giẫm lên hang, và không bắt cá về nuôi. Cá thòi lòi cần đúng độ mặn, bãi bùn và chu kỳ triều; nuôi trong bể gần như chắc chắn khiến cá chết dần. Mất rừng ngập mặn và bãi triều bị san lấp là mối đe doạ lớn nhất với các quần thể cá này.

Người muốn đọc thêm có thể tìm các tài liệu về sinh thái rừng ngập mặn của Việt Nam, và các bài tổng quan về sinh lý cá thòi lòi trên những tạp chí sinh học cá. Phim tư liệu về rừng ngập mặn Đông Nam Á cũng hay có cảnh cá thòi lòi đực nhảy giữ lãnh thổ.