Vượn cáo (lemur) là nhóm linh trưởng chỉ sống tự nhiên ở Madagascar và vài đảo nhỏ lân cận. Tổ tiên của chúng nhiều khả năng đã vượt eo biển Mozambique từ châu Phi cách đây khoảng năm, sáu chục triệu năm, trôi trên những bè cây, rồi trên hòn đảo vắng khỉ và vượn ấy tách thành khoảng một trăm loài. Có loài nhỏ hơn con chuột, có loài ngủ đông, có loài gõ cây tìm sâu như chim gõ kiến, và từng có những loài to ngang con khỉ đột.
Madagascar: một lục địa thu nhỏ bị cắt rời
Madagascar là đảo lớn thứ tư thế giới, rộng khoảng 587.000 ki-lô-mét vuông, gần gấp đôi diện tích Việt Nam. Đảo tách khỏi châu Phi từ khoảng 160 triệu năm trước, rồi tách khỏi tiểu lục địa Ấn Độ khoảng 88 triệu năm trước. Từ đó đến nay, nó trôi một mình giữa Ấn Độ Dương.
Điều kỳ lạ là các nhóm thú lớn trên cạn ở Madagascar hôm nay đều tới sau khi đảo đã cô lập. Chỉ có bốn dòng thú cạn bản địa không bay được (không kể dơi) đã thành công lập nghiệp, mỗi dòng có lẽ chỉ từ một lần đến:
- Vượn cáo: linh trưởng.
- Tenrec: thú ăn sâu bọ, có loài trông như nhím, có loài như chuột chù, có loài sống dưới nước.
- Họ cầy Madagascar: các loài thú ăn thịt, lớn nhất là fossa.
- Chuột Madagascar: một nhóm gặm nhấm riêng.
Không có khỉ, không có vượn, không có sóc, không có chim gõ kiến, không có thú móng guốc lớn bản địa còn sống. Những "nghề" ấy bỏ trống, và vượn cáo lấp vào rất nhiều trong số đó.
Vượn cáo tới bằng cách nào
Linh trưởng không bơi qua được hàng trăm ki-lô-mét biển. Giả thuyết được chấp nhận rộng rãi nhất là trôi bè: bão lũ xé những mảng cây, đất, rễ chằng chịt từ bờ sông châu Phi ra biển, và vài con thú nhỏ bám trên đó. Phần lớn sẽ chết. Rất hiếm khi, một bè tới được bờ bên kia với vài con còn sống.
Câu hỏi lớn là: dòng hải lưu ngày nay chảy theo hướng không thuận cho chuyến đi ấy. Năm 2010, hai nhà nghiên cứu Jason Ali và Matthew Huber công bố trên tạp chí Nature một mô phỏng khí hậu cổ, cho thấy cách đây vài chục triệu năm, khi Madagascar và châu Phi nằm xa hơn về phía nam, dòng chảy mạnh lại hướng từ châu Phi sang Madagascar. Điều đó làm giả thuyết trôi bè hợp lý hơn nhiều. Một giả thuyết khác về "cầu đất" tạm thời qua eo biển Mozambique từng được đưa ra, nhưng ít được ủng hộ vì thiếu bằng chứng địa chất.
Một chi tiết có lợi cho người trôi bè: một số vượn cáo nhỏ có thể hạ thân nhiệt và giảm trao đổi chất trong nhiều ngày. Một con thú biết "ngủ đông ngắn" sống sót qua chuyến đi dài ngày không ăn tốt hơn nhiều.
Một tổ tiên, cả trăm cách sống
Số loài vượn cáo được công nhận thay đổi theo từng đợt phân loại, hiện vào khoảng một trăm loài. Một số nhà khoa học cho rằng con số này bị đẩy lên do tách loài quá tay; số khác cho rằng còn nhiều loài chưa được mô tả. Dù tranh luận ra sao, độ đa dạng về cách sống là rất rõ.
| Vượn cáo | Đặc điểm nổi bật | Cho thấy thích nghi gì |
|---|---|---|
| Vượn cáo chuột Berthe | Nặng khoảng ba chục gam, là linh trưởng nhỏ nhất đã biết | Thân nhỏ, sống về đêm, ăn côn trùng và dịch cây |
| Indri | Lớn nhất trong các loài còn sống, gần như không có đuôi | Nhảy giữa thân cây thẳng đứng, ăn lá; tiếng gọi vang xa |
| Aye-aye | Răng cửa mọc liên tục, ngón tay giữa rất mảnh | Gõ cây, nghe tiếng rỗng, gặm vỏ rồi móc ấu trùng, thay vai chim gõ kiến |
| Vượn cáo lùn đuôi béo | Trữ mỡ ở đuôi | Ngủ đông trong hốc cây nhiều tháng mùa khô |
| Sifaka | Chân sau rất dài | Nhảy xa giữa thân cây; xuống đất thì nhảy ngang hai chân |
| Vượn cáo đuôi khoanh | Đuôi sọc đen trắng, sống theo bầy | Thích nghi rừng khô và vùng đá phía nam, hay xuống đất |
Aye-aye và nghề gõ kiến
Aye-aye là ví dụ ưa thích về tiến hoá hội tụ. Madagascar không có chim gõ kiến, nhưng có một nguồn thức ăn giàu đạm: ấu trùng côn trùng sống trong gỗ. Aye-aye dùng ngón giữa gầy như que gõ lên thân cây, đôi tai lớn nghe tiếng vọng để tìm đường hầm của ấu trùng, răng cửa khoẻ gặm thủng gỗ, rồi lại dùng ngón tay ấy móc mồi ra. Ở New Guinea, một loài thú có túi lông sọc đen trắng (striped possum) cũng có ngón tay dài làm việc tương tự. Cùng một nguồn thức ăn bỏ trống đã được hai dòng thú rất xa nhau giải theo cách gần giống nhau.
Linh trưởng ngủ đông
Năm 2004, nhóm nghiên cứu của Kathrin Dausmann công bố trên Nature rằng vượn cáo lùn đuôi béo ngủ đông trong hốc cây suốt nhiều tháng mùa khô, khi thức ăn khan hiếm. Đây là lần đầu hiện tượng ngủ đông dài ngày được xác nhận ở một loài linh trưởng nhiệt đới. Thân nhiệt của chúng lên xuống theo nhiệt độ hốc cây thay vì giữ ổn định. Bí quyết sống qua mùa đói là cái đuôi phình mỡ, trữ năng lượng từ mùa quả trước.
Con cái làm chủ và những điều chưa giải thích hết
Ở nhiều loài vượn cáo, con cái có ưu thế: được ăn trước, có thể đuổi con đực khỏi chỗ ăn. Ở thú có vú, điều này khá hiếm. Một giả thuyết cho rằng môi trường Madagascar thất thường, mùa khô khắc nghiệt và khó đoán, khiến con cái mang thai và nuôi con cần ưu tiên năng lượng. Các giả thuyết khác cũng được đưa ra, và câu hỏi vì sao vượn cáo có tập tính này vẫn còn mở.
Vượn cáo cũng nổi tiếng với nhiều cách sống khó gặp ở linh trưởng khác: sinh sản theo mùa rất chặt, nhiều loài hoạt động cả ngày lẫn đêm, và một mức trao đổi chất thấp. Nhiều nhà nghiên cứu xem đây là những cách tiết kiệm năng lượng hợp với một hòn đảo mùa khô kéo dài và cây ra quả không đều.
Những vượn cáo khổng lồ đã mất
Xương bán hoá thạch ở các đầm lầy và hang động Madagascar cho thấy cách đây vài nghìn năm vẫn có ít nhất mười mấy loài vượn cáo cỡ lớn. Loài lớn nhất, Archaeoindris, được ước tính nặng ngang một con khỉ đột đực. Có nhóm được gọi là "vượn cáo lười" vì treo mình dưới cành như con lười. Có Megaladapis với cái đầu dài như đầu ngựa nhỏ, có lẽ sống như gấu túi.
Tất cả đã biến mất trong khoảng hai nghìn năm gần đây, sau khi con người tới Madagascar. Nguyên nhân cụ thể vẫn đang tranh luận: săn bắt, đốt rừng làm đồng cỏ, thay đổi khí hậu, hay kết hợp nhiều yếu tố. Điều rõ ràng là các loài lớn, sinh sản chậm biến mất trước, đúng như mô hình thấy ở nhiều đảo khác.
Góc nhìn hôm nay: họ hàng xa của cu li Việt Nam
Vượn cáo không phải khỉ. Chúng thuộc nhóm linh trưởng "mũi ướt" (Strepsirrhini), có hàm răng dưới xếp thành chiếc lược để chải lông và một móng chải ở ngón chân thứ hai. Ở Việt Nam, đại diện của nhóm này là cu li lớn và cu li nhỏ, những con linh trưởng chậm chạp hoạt động ban đêm. Nhìn một con cu li là thấy được một người họ hàng xa của vượn cáo Madagascar.
Phần lớn các loài vượn cáo đang bị đe doạ, chủ yếu do mất rừng và săn bắt. Câu chuyện của chúng cho thấy cả mặt hay nhất và mặt dễ vỡ nhất của tiến hoá trên đảo: một chuyến trôi dạt may mắn có thể sinh ra cả một thế giới linh trưởng riêng, nhưng thế giới ấy không có chỗ lùi khi rừng mất. Người muốn tìm hiểu thêm có thể đọc tài liệu của Trung tâm Vượn cáo Đại học Duke (Hoa Kỳ), nơi nuôi và nghiên cứu nhiều loài nhất ngoài Madagascar, hoặc ghé xem cu li tại Trung tâm Cứu hộ Linh trưởng nguy cấp ở Vườn quốc gia Cúc Phương.
Câu hỏi thường gặp
Vượn cáo sống ở đâu?
Vượn cáo chỉ sống tự nhiên ở Madagascar và quần đảo Comoros gần đó. Ở Comoros, chúng có lẽ được con người mang tới. Không có vượn cáo hoang dã ở châu Phi lục địa hay nơi nào khác.
Vượn cáo có phải là khỉ không?
Không. Vượn cáo là linh trưởng thuộc nhóm "mũi ướt" (Strepsirrhini), cùng nhóm với cu li và galago. Khỉ và vượn thuộc nhóm "mũi khô" (Haplorhini). Vượn cáo có răng dưới xếp như lược và một móng chải lông riêng.
Vượn cáo tới Madagascar bằng cách nào?
Giả thuyết được chấp nhận rộng rãi nhất là tổ tiên vượn cáo trôi từ châu Phi trên những bè cây, đất bị bão lũ cuốn ra biển. Mô phỏng hải lưu cổ cho thấy dòng chảy xưa kia thuận chiều sang Madagascar. Chuyến đi ấy xảy ra khoảng năm, sáu chục triệu năm trước.
Có bao nhiêu loài vượn cáo?
Hiện có khoảng một trăm loài vượn cáo được công nhận, nhưng con số thay đổi theo các đợt phân loại mới. Một số nhà khoa học cho rằng nhiều loài bị tách quá tay, số khác cho rằng còn loài chưa được mô tả. Ngoài ra còn ít nhất mười mấy loài vượn cáo cỡ lớn đã tuyệt chủng.
Aye-aye là con gì?
Aye-aye là một loài vượn cáo sống về đêm, có ngón giữa rất mảnh và răng cửa mọc liên tục. Nó gõ thân cây, nghe tiếng vọng để tìm ấu trùng trong gỗ rồi gặm thủng và móc mồi ra. Aye-aye đảm nhận vai trò mà ở nơi khác thuộc về chim gõ kiến.