Rùa khổng lồ Galápagos và rùa khổng lồ Aldabra là hai nhóm rùa cạn lớn nhất còn sống, mỗi nhóm ở một đại dương. Tổ tiên của chúng là những con rùa cỡ vừa đã trôi qua biển tới đảo, có lẽ nhờ khả năng nổi và nhịn ăn uống rất lâu, rồi lớn dần trên những hòn đảo không có thú săn mồi lớn. Ở Galápagos, chúng còn tách thành nhiều loài với mai tròn hoặc mai cong như yên ngựa tuỳ đảo khô hay ẩm.
Hai nhóm rùa khổng lồ cuối cùng
Cách đây vài trăm năm, rùa cạn khổng lồ còn sống trên nhiều đảo: quần đảo Mascarene (Mauritius, Réunion, Rodrigues), Seychelles, Madagascar, Galápagos. Phần lớn đã biến mất sau khi con người tới, vì rùa là nguồn thịt tươi lý tưởng cho tàu biển: xếp chồng trong khoang được nhiều tháng mà vẫn sống. Hôm nay chỉ còn hai nhóm hoang dã đáng kể.
| Rùa khổng lồ Galápagos | Rùa khổng lồ Aldabra | |
|---|---|---|
| Tên chi | Chelonoidis | Aldabrachelys |
| Nơi sống | Quần đảo Galápagos, Thái Bình Dương, thuộc Ecuador | Đảo san hô vòng Aldabra, Ấn Độ Dương, thuộc Seychelles |
| Tổ tiên tới từ | Nam Mỹ | Madagascar |
| Họ hàng gần | Rùa Chaco, một loài rùa cạn nhỏ còn sống ở Nam Mỹ | Các dòng rùa khổng lồ từng sống ở Madagascar, nay đã tuyệt chủng |
| Số loài | Nhiều loài, mỗi đảo hoặc mỗi núi lửa một dạng; vài loài đã tuyệt chủng | Một loài |
| Hình mai | Mai tròn hoặc mai yên ngựa tuỳ đảo | Mai tròn |
Một con đực lớn của cả hai nhóm có thể nặng trên hai trăm ki-lô-gam. Chúng sống rất lâu, thường vượt một trăm năm, dù tuổi chính xác của các cá thể già nhất ngoài tự nhiên khó xác minh.
Làm sao một con rùa vượt được đại dương
Rùa cạn không bơi giỏi, nhưng chúng có ba đặc điểm hữu ích cho một chuyến trôi dạt bất đắc dĩ. Thứ nhất, chúng nổi được: phổi lớn và mai nhẹ hơn ta nghĩ giúp chúng giữ đầu trên mặt nước. Thứ hai, chúng chịu đói và khát rất lâu, cơ thể trao đổi chất chậm và trữ được nước, mỡ. Thứ ba, chỉ cần một con cái mang trứng hoặc vài con cùng tới là đủ lập quần thể.
Đường đi phụ thuộc dòng hải lưu. Galápagos cách bờ Ecuador gần một nghìn ki-lô-mét, và dòng chảy từ bờ Nam Mỹ hướng ra phía tây. Bão lũ có thể cuốn rùa ra biển, cùng những bè cây và đất. Ở Ấn Độ Dương, dòng chảy quanh Madagascar đưa nhiều sinh vật tới các đảo xung quanh. Không ai chứng kiến chuyến đi đầu tiên, nhưng việc rùa cạn có mặt trên quá nhiều đảo đại dương xa xôi là bằng chứng mạnh rằng chúng làm được điều đó nhiều lần.
Vì sao lớn lên trên đảo
Khổng lồ hoá trên đảo là chủ đề lớn của quy luật đảo. Với rùa, có vài lý do hợp lý được bàn tới. Thân to giữ nước và nhiệt tốt hơn, có lợi khi đảo có mùa khô dài. Thân to cũng giúp chịu nhịn ăn lâu hơn. Trên đảo không có thú ăn thịt lớn, cái giá của việc chậm chạp gần như bằng không, nên chẳng có gì kìm kích thước lại.
Còn tranh luận một điểm: tổ tiên tới đảo đã to sẵn hay mới to ra trên đảo? Hoá thạch cho thấy rùa cạn cỡ lớn từng sống cả trên lục địa, và con to có lẽ trôi dạt sống sót tốt hơn. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng cả hai đều đúng một phần: con tới đảo thường đã khá lớn, và đảo cho phép chúng giữ hoặc tăng kích thước.
Mai tròn và mai yên ngựa ở Galápagos
Đây là phần thú vị nhất về tiến hoá. Trên những đảo cao, ẩm, như phần lớn đảo Santa Cruz, cỏ và cây bụi thấp nhiều, rùa có mai tròn như cái vòm, cổ và chân vừa phải. Trên những đảo thấp, khô như Española hay Pinta, thức ăn nằm cao: cành cây bụi và đặc biệt là xương rồng lê gai dạng cây. Ở đó rùa có mai yên ngựa: mép mai phía trước cong vồng lên, để lộ cổ, cho phép rướn cổ thẳng đứng lên cao. Cổ và chân của chúng cũng dài hơn tương đối.
Cái tên Galápagos được cho là có liên quan tới chữ tiếng Tây Ban Nha cổ chỉ một kiểu yên ngựa, gợi đúng hình dạng mai của những con rùa ấy.
Mai yên ngựa có cái giá: phần cổ lộ ra kém được che chắn, và thân hình thường nhỏ hơn rùa mai tròn. Ngoài chuyện với tới thức ăn, mai yên ngựa còn có vai trò trong giao tiếp. Khi hai con đực gặp nhau, chúng há miệng, rướn cổ cao hết mức; con nào rướn cao hơn thường thắng mà không cần đánh. Giới nghiên cứu vẫn bàn về tỉ trọng của hai vai trò này.
Xương rồng cũng "trả lời"
Trên những đảo có rùa ăn xương rồng, loài lê gai Opuntia thường mọc thành thân gỗ cao, lá dẹt nằm xa mặt đất. Trên đảo không có rùa, chúng thường thấp và bò lan hơn. Nhiều nhà sinh học xem đây là một ví dụ đồng tiến hoá: cây vươn cao để tránh bị ăn, rùa rướn cổ cao để với tới. Tuy vậy, chiều cao của xương rồng còn chịu ảnh hưởng của khí hậu và các loài ăn thực vật khác, nên mối quan hệ không hoàn toàn đơn giản.
Aldabra: rùa sống trên một đảo từng chìm
Aldabra là một đảo san hô vòng thấp, bao quanh một phá nước mặn lớn. Hôm nay nơi đây có quần thể rùa khổng lồ hoang dã lớn nhất thế giới, ước tính khoảng một trăm nghìn con, và được UNESCO công nhận là Di sản Thế giới.
Bằng chứng địa chất cho thấy trong lịch sử, Aldabra đã có những giai đoạn mực biển dâng cao làm đảo chìm hẳn. Mỗi lần như vậy, sinh vật cạn trên đảo bị xoá sạch, rồi phải tới lại từ nơi khác khi đảo nổi lên. Hoá thạch rùa ở các lớp đá khác nhau của Aldabra ghi lại câu chuyện ấy.
Rùa Aldabra ăn cỏ nhiều tới mức tạo ra cả một kiểu thảm thực vật riêng, thường được gọi là "thảm cỏ rùa": những đám cỏ và cây thân thảo rất thấp, chịu được bị gặm sát gốc liên tục. Một số loài cây trong thảm này dường như đã thích nghi với việc bị rùa ăn, chẳng hạn ra hạt sát mặt đất.
Vì vậy, rùa Aldabra đã được đưa tới vài đảo nhỏ ở Mauritius để thay vai cho các loài rùa khổng lồ bản địa đã mất: gặm cỏ, phát tán hạt cây bản địa. Đây là một thí nghiệm "tái hoang dã" được theo dõi kỹ.
Cứu rùa Española: một câu chuyện có hậu
Đến thập niên 1960, trên đảo Española chỉ còn khoảng mười bốn con rùa, phần lớn là con cái, sống rải rác nên hiếm khi gặp nhau để sinh sản. Dê hoang đã phá trụi thảm thực vật. Các nhà bảo tồn mang tất cả về trung tâm nhân giống trên đảo Santa Cruz và bổ sung thêm một con đực được tìm thấy ở vườn thú San Diego.
Qua nhiều thập kỷ, chương trình nhân giống thả về Española hơn hai nghìn con non. Dê được loại khỏi đảo. Năm 2020, chương trình kết thúc vì quần thể đã tự duy trì được. Ngược lại, loài rùa đảo Pinta mất cá thể cuối cùng được biết, con đực có biệt danh Lonesome George, vào năm 2012.
Góc nhìn hôm nay: rùa là kỹ sư của đảo
Rùa khổng lồ không chỉ là sinh vật lạ. Chúng gặm cỏ, giẫm lối đi, mang hạt cây đi xa trong ruột hàng tuần. Ở Galápagos, nhiều con di chuyển theo mùa giữa vùng thấp và vùng cao. Mất rùa, cả hệ sinh thái đảo thay đổi theo.
Câu chuyện của chúng gom gần đủ các bài học của tiến hoá trên đảo: tới bằng may rủi, lớn lên khi vắng kẻ thù, tách thành dạng khác nhau theo đảo, rồi rất dễ tổn thương khi con người và loài ngoại lai tới. Người muốn tìm hiểu thêm có thể đọc tài liệu của Quỹ Charles Darwin ở Galápagos và Quỹ Đảo Seychelles quản lý Aldabra, hoặc ghé xem rùa khổng lồ ở một số vườn thú lớn trong khu vực.
Câu hỏi thường gặp
Rùa khổng lồ Galápagos nặng bao nhiêu?
Con đực lớn có thể nặng trên hai trăm ki-lô-gam, con cái nhỏ hơn nhiều. Kích thước khác nhau giữa các loài: rùa mai tròn trên đảo ẩm thường to hơn rùa mai yên ngựa trên đảo khô. Con nuôi trong vườn thú đôi khi nặng hơn con ngoài tự nhiên.
Vì sao rùa Galápagos có mai hình yên ngựa?
Mai yên ngựa có mép trước cong lên, giúp rùa rướn cổ thẳng đứng để với tới cành cây bụi và xương rồng trên những đảo khô. Kiểu mai này cũng giúp con đực phô chiều cao khi tranh chấp. Trên đảo ẩm, nơi thức ăn mọc thấp, rùa thường có mai tròn.
Rùa khổng lồ tới Galápagos bằng cách nào?
Tổ tiên của chúng nhiều khả năng trôi dạt từ Nam Mỹ theo dòng hải lưu. Rùa cạn nổi được và nhịn ăn uống rất lâu, nên có thể sống sót qua chuyến đi dài ngày. Họ hàng gần nhất còn sống của chúng là rùa Chaco ở Nam Mỹ.
Rùa Aldabra khác rùa Galápagos thế nào?
Rùa Aldabra sống ở Ấn Độ Dương, tổ tiên từ Madagascar, chỉ có một loài và mai tròn. Rùa Galápagos ở Thái Bình Dương, tổ tiên từ Nam Mỹ, tách thành nhiều loài với mai tròn hoặc yên ngựa. Hai nhóm thuộc hai chi khác nhau và lớn lên độc lập trên đảo.
Lonesome George là ai?
Lonesome George là con rùa đực cuối cùng được biết của loài rùa đảo Pinta ở Galápagos. Nó sống ở trung tâm nhân giống nhiều năm nhưng không có con nối dõi, và chết năm 2012. Câu chuyện của nó thành biểu tượng cho nguy cơ tuyệt chủng của sinh vật đảo.