Vicuña, guanaco, llama và alpaca, bốn loài lạc đà không bướu ở Nam Mỹ, sống được trên cao nguyên Andes cao 3.500 đến gần 5.000 m chủ yếu nhờ máu: hemoglobin của chúng bắt ô-xy chặt hơn hẳn của thú vùng thấp, hồng cầu nhỏ hình bầu dục và rất nhiều. Khác với người khi lên cao, chúng không cần làm máu đặc lên. Thêm vào đó là bộ lông mịn bậc nhất thế giới, bàn chân có đệm mềm không phá đồng cỏ, và ở vicuña là răng cửa mọc liên tục để gặm cỏ cứng.
Bốn loài, hai hoang hai nhà
Họ Lạc đà có hai nhánh: lạc đà một bướu và hai bướu ở Cựu Thế giới, và nhóm lạc đà không bướu ở Nam Mỹ. Điều thú vị là tổ tiên chung của cả họ tiến hoá ở Bắc Mỹ, rồi một nhánh sang châu Á, nhánh kia xuống Nam Mỹ khi hai châu Mỹ nối liền nhau. Ở Bắc Mỹ, họ này về sau biến mất.
| Loài | Hoang hay nhà | Đặc điểm |
|---|---|---|
| Vicuña | Hoang dã | Nhỏ nhất, mảnh mai, lông vàng nâu cực mịn, sống ở cao nguyên rất cao |
| Guanaco | Hoang dã | To hơn, phân bố rộng từ Peru tới Patagonia, cả vùng thấp lẫn vùng cao |
| Alpaca | Thuần hoá từ vicuña | Nuôi lấy lông, nhỏ hơn llama |
| Llama | Thuần hoá từ guanaco | To nhất, dùng thồ hàng, lấy thịt và lông |
Nguồn gốc của alpaca và llama từng gây tranh luận lâu năm. Các nghiên cứu ADN công bố từ đầu thập niên 2000 cho thấy alpaca chủ yếu bắt nguồn từ vicuña, còn llama từ guanaco, dù hai dạng nuôi đã lai với nhau khá nhiều qua thời gian. Quá trình thuần hoá diễn ra trên cao nguyên Andes từ nhiều nghìn năm trước.
Cao nguyên puna khắc nghiệt thế nào
Vicuña sống chủ yếu ở vùng puna, cao nguyên trên dãy Andes thuộc Peru, Bolivia, bắc Chile và tây bắc Argentina, ở độ cao khoảng 3.500 đến gần 5.000 m. Ở đó, áp suất không khí chỉ còn khoảng 55–65% so với mực nước biển. Không khí khô, nắng gắt ban ngày, đêm giá buốt quanh năm. Thảm thực vật chủ yếu là các bụi cỏ cứng thấp và vài cây gối, rất nghèo dinh dưỡng.
Một con thú ăn cỏ ở đây phải vừa lấy đủ ô-xy, vừa giữ nhiệt qua đêm giá, vừa sống bằng cỏ nghèo nàn, mà không có nhiều chỗ trú.
Máu: chìa khoá của độ cao
Hemoglobin ái lực cao
Từ đầu thế kỷ 20, các nhà sinh lý học đi khảo sát Andes đã đo máu lạc đà Nam Mỹ và thấy một điều lạ: hemoglobin của chúng bắt ô-xy chặt hơn nhiều so với hemoglobin của người và các thú vùng thấp. Đường cong phân ly ô-xy của chúng lệch hẳn về bên trái, nghĩa là ở cùng một áp suất ô-xy thấp, máu lạc đà vẫn bão hoà ô-xy ở mức cao hơn.
Về sau, các nhà sinh hoá phân tử xác định được rằng một phần nguyên nhân là thay đổi axit amin ở đầu chuỗi beta của hemoglobin, làm giảm khả năng gắn một chất điều chỉnh có sẵn trong hồng cầu là 2,3-DPG. Bình thường chất này làm hemoglobin nhả ô-xy dễ hơn; gắn ít hơn thì hemoglobin bám ô-xy chặt hơn.
Điều đáng chú ý: ái lực cao này có ở cả guanaco sống ở vùng thấp Patagonia. Điều đó gợi ý đặc điểm máu này đã có từ tổ tiên của nhóm, có thể đã giúp chúng chiếm lĩnh cao nguyên dễ dàng, hơn là được chọn lọc riêng ở từng quần thể trên cao. Vấn đề này vẫn còn được bàn luận.
Hồng cầu nhỏ, bầu dục và nhiều
Mọi loài trong họ Lạc đà đều có hồng cầu hình bầu dục, khác với hồng cầu hình đĩa tròn lõm hai mặt của hầu hết thú có vú khác. Ở lạc đà Nam Mỹ, hồng cầu còn nhỏ và rất nhiều. Hồng cầu nhỏ có diện tích bề mặt lớn so với thể tích, giúp ô-xy vào ra nhanh, và đi qua các mao mạch nhỏ dễ dàng.
Điểm khác biệt lớn nhất so với người là: khi người vùng thấp lên cao, cơ thể tăng sản xuất hồng cầu, máu đặc lên, tim phải bơm nặng hơn. Ở một số người sống lâu năm trên cao, máu quá đặc dẫn tới bệnh say núi mạn tính. Lạc đà Nam Mỹ không cần phản ứng kiểu ấy; tỉ lệ thể tích hồng cầu trong máu của chúng không tăng vọt khi lên cao. Chúng giải quyết bài toán bằng chất lượng hemoglobin, không bằng số lượng.
Tim và cơ
Các nghiên cứu cũng ghi nhận cơ của vicuña có mật độ mao mạch cao và nhiều myoglobin, protein trữ ô-xy trong cơ. Tim vicuña lớn so với kích thước cơ thể. Vicuña có thể chạy nhanh ở độ cao gần 5.000 m, nơi một người chưa thích nghi chỉ đi bộ vài bước đã thở dốc.
Bộ lông mịn nhất
Lông vicuña là một trong những loại sợi động vật mịn nhất thế giới, đường kính mỗi sợi chỉ khoảng 12 micromet, mịn hơn cả len cashmere. Sợi mịn và dày đặc giữ lại rất nhiều không khí, cách nhiệt tốt trong khi trọng lượng nhẹ. Đêm puna giá buốt, lớp lông này là thứ giữ vicuña sống. Ở ngực, vicuña có một túm lông dài màu trắng, được cho là giúp che ngực khi nằm.
Lông alpaca cũng mịn, ấm và không chứa lanolin như lông cừu, đó là lý do nó được ưa chuộng trong ngành dệt. Người dân Andes đã dệt lông lạc đà Nam Mỹ từ hàng nghìn năm trước, và vải dệt từ lông vicuña từng dành riêng cho giới quý tộc Inca.
Chân mềm, răng mọc mãi
Lạc đà Nam Mỹ không có móng guốc cứng như bò, dê, cừu. Mỗi bàn chân có hai ngón với móng nhỏ và một đệm thịt mềm bên dưới. Đệm này bám tốt trên đá và sỏi, đồng thời không làm tổn thương thảm cỏ mỏng manh và đất cao nguyên như móng guốc cứng. Nhiều người nghiên cứu chăn nuôi cho rằng đây là lý do lạc đà Nam Mỹ ít gây xói mòn đồng cỏ hơn gia súc nhập từ châu Âu.
Vicuña có một đặc điểm hiếm thấy ở thú móng guốc: răng cửa dưới mọc liên tục suốt đời, giống răng loài gặm nhấm. Cỏ puna cứng, nhiều silic, mài mòn răng rất nhanh; răng mọc liên tục giúp vicuña không bị mòn hết răng giữa chừng. Chúng gặm cỏ sát gốc bằng răng cửa dưới tì vào một tấm đệm cứng ở hàm trên, vì hàm trên không có răng cửa.
Đàn vicuña còn có tập tính dùng chung những bãi phân cố định. Các bãi này tích tụ dinh dưỡng, trở thành nơi cây cỏ mọc tốt hơn giữa cao nguyên nghèo nàn.
Từ bên bờ tuyệt chủng trở lại
Thời Inca, vicuña được bảo vệ. Theo các ghi chép thời thuộc địa, người Inca tổ chức những cuộc lùa vây định kỳ gọi là chaccu: dân làng nắm tay nhau thành vòng lớn, dồn đàn vicuña vào bãi quây, xén lông rồi thả về. Sau khi người châu Âu đến, việc săn bắn tự do để lấy lông và da kéo dài nhiều thế kỷ. Tới thập niên 1960, vicuña chỉ còn khoảng vài nghìn con.
Peru và các nước láng giềng sau đó lập khu bảo tồn, cấm buôn bán lông và khôi phục kiểu xén lông chaccu do cộng đồng địa phương quản lý: vicuña hoang được lùa vào, xén lông, kiểm tra sức khoẻ rồi thả ra. Nhờ đó, số lượng vicuña đã phục hồi lên hàng trăm nghìn con. Đây thường được nhắc như một trong những câu chuyện bảo tồn thành công ở Nam Mỹ, dù vẫn còn nạn săn trộm ở một số nơi.
Góc nhìn hôm nay
So sánh lạc đà Nam Mỹ với người Andes cho thấy hai chiến lược khác nhau trước cùng một bài toán thiếu ô-xy: một bên thay đổi chính phân tử chở ô-xy, một bên dựa nhiều hơn vào tăng số lượng hồng cầu. Câu chuyện người Andes và người Tây Tạng là một chủ đề riêng, nhưng lạc đà Nam Mỹ là "đối chứng" thú vị khi đọc về nó.
Ở Việt Nam, alpaca đã xuất hiện ở một số khu du lịch và trang trại tham quan. Nếu có dịp gặp, hãy để ý đệm chân mềm và bộ lông dày của chúng; đó là những thích nghi với một cao nguyên lạnh cách xa nửa vòng Trái Đất. Muốn tìm hiểu thêm, có thể đọc về văn hoá chăn nuôi ở cao nguyên Altiplano, hoặc xem các phim tài liệu về lễ chaccu ở Peru.
Câu hỏi thường gặp
Vicuña khác alpaca thế nào?
Vicuña là loài hoang dã, nhỏ và mảnh, có lông cực mịn. Alpaca là dạng thuần hoá chủ yếu từ vicuña, được nuôi lấy lông, có lông dài và dày hơn. Llama thì được thuần hoá từ guanaco.
Vì sao lạc đà Nam Mỹ sống được trên núi cao?
Hemoglobin của chúng bắt ô-xy chặt hơn thú vùng thấp, hồng cầu nhỏ, bầu dục và nhiều, cơ giàu myoglobin. Chúng không cần làm máu đặc lên như người khi lên cao.
Lông vicuña mịn cỡ nào?
Mỗi sợi lông vicuña có đường kính khoảng 12 micromet, thuộc loại sợi động vật mịn nhất thế giới. Sợi mịn và dày giữ nhiều không khí, giúp vicuña chịu được đêm giá buốt trên cao nguyên.
Chaccu là gì?
Chaccu là cách lùa vây vicuña hoang dã của người Andes: dân làng tạo vòng người dồn đàn vào bãi quây, xén lông rồi thả về. Tập tục có từ thời Inca và được khôi phục để khai thác lông bền vững.
Lạc đà không bướu có họ hàng với lạc đà châu Á không?
Có, cả hai cùng họ Lạc đà. Tổ tiên chung của họ này tiến hoá ở Bắc Mỹ, rồi một nhánh sang châu Á thành lạc đà có bướu, nhánh kia xuống Nam Mỹ thành lạc đà không bướu.