Nhện giả kiến Myrmarachne: nhện nhảy đội lốt kiến để thoát kẻ săn

Nhện giả kiến là những loài nhện trông và đi giống hệt con kiến, nổi tiếng nhất là chi nhện nhảy Myrmarachne. Chúng có thân thắt eo, giơ đôi chân trước lên làm "râu", và đi kiểu ngắt quãng ngoằn ngoèo như kiến đang kiếm ăn. Lợi ích nằm ở chỗ rất nhiều kẻ săn mồi, kể cả những loài nhện chuyên ăn nhện, tránh kiến vì kiến cắn, phun axit và kéo cả đàn tới; trông giống kiến là được tha.

Vì sao lại giả kiến

Kiến là một trong những nhóm côn trùng đông đảo nhất trên cạn, nhưng lại không phải món mồi được ưa chuộng. Một con kiến riêng lẻ có thể nhỏ, nhưng nó có hàm khoẻ, nhiều loài có ngòi đốt, nhiều loài khác phun axit formic. Quan trọng hơn, kiến hiếm khi đi một mình: tấn công một con kiến thường đồng nghĩa với việc cả đàn kéo tới. Vì vậy chim nhỏ, thằn lằn, ong bắp cày săn nhện, và nhất là các loài nhện săn mồi khác thường né kiến.

Với một con nhện nhỏ, thân mềm, không có lớp vỏ cứng, đây là cơ hội. Nếu trông đủ giống kiến, nó được hưởng sự né tránh ấy mà không cần có hàm khoẻ hay axit. Đây là bắt chước Bates điển hình: kẻ bắt chước vô hại, loài mẫu đáng sợ, kẻ bị lừa là các loài săn mồi dùng mắt. Hiện tượng giống kiến (myrmecomorphy) đã tiến hoá độc lập nhiều chục lần ở nhện, bọ xít, bọ cánh cứng, bọ ngựa và nhiều nhóm chân khớp khác.

Nhện nhảy Myrmarachne: bộ đồ hoá trang hoàn chỉnh

Myrmarachne thuộc họ nhện nhảy (Salticidae), họ nhện lớn nhất thế giới về số loài, nổi tiếng nhờ cặp mắt chính rất tinh. Chi này có hàng trăm loài (các nhà phân loại vẫn đang sắp xếp lại ranh giới chi), phân bố chủ yếu ở vùng nhiệt đới châu Á, châu Phi và châu Úc. Để giả kiến, một con nhện phải vượt qua vài "khác biệt cơ bản":

Màu sắc cũng bám sát kiến mẫu. Loài Myrmarachne plataleoides ở Nam Á và Đông Nam Á có thân màu cam đỏ, gần giống hệt kiến vàng (Oecophylla smaragdina), loài kiến làm tổ bằng lá trên cây. Những loài Myrmarachne khác có màu đen bóng, nâu sẫm, tuỳ loài kiến mà chúng sống cạnh.

Đi như kiến: chi tiết khó giả nhất

Hình dáng có thể giống, nhưng nếu đi như nhện thì kẻ săn sẽ nhận ra. Năm 2017, một nhóm nghiên cứu tại Mỹ quay phim tốc độ cao và phân tích chuyển động của một loài Myrmarachne so với kiến và các loài nhện nhảy khác. Họ thấy nhện giả kiến đi theo đường ngoằn ngoèo, dừng lại thường xuyên, rất giống quỹ đạo của kiến đang dò đường, và khác hẳn kiểu đi của nhện nhảy thường. Họ cũng ghi nhận nhện thường giơ chân trước khi dừng, vừa giống râu vừa giữ nhịp "dừng – đi" như kiến. Một số nhà nghiên cứu cho rằng chuyển động mới là yếu tố quyết định, vì nhiều kẻ săn mồi phát hiện con mồi nhờ cử động trước khi nhìn rõ hình dáng.

Lừa ai, và không lừa ai

Một điều thường bị hiểu nhầm: nhện giả kiến không lừa được chính con kiến. Kiến nhận ra đồng loại chủ yếu bằng mùi, qua lớp hydrocarbon trên vỏ, chứ không bằng mắt. Một con Myrmarachne đi lạc vào giữa đàn kiến vàng có thể bị tấn công như bất kỳ kẻ lạ nào. Vì vậy nhện giả kiến thường sống gần tổ kiến, trên cùng những cành cây, nhưng chủ động tránh tiếp xúc trực tiếp với kiến.

Kẻ bị lừa là những loài săn mồi dùng mắt. Các thí nghiệm của Ximena Nelson và Robert Jackson, hai nhà nghiên cứu nhện nhảy làm việc nhiều năm ở New Zealand và Philippines, cho thấy nhiều loài nhện nhảy săn mồi có phản xạ né kiến bẩm sinh, nghĩa là cả những cá thể nuôi từ trứng chưa từng gặp kiến cũng né. Khi đặt Myrmarachne trước chúng, chúng phản ứng giống như với kiến thật. Bọ ngựa và một số loài nhện khác cũng cho phản ứng tương tự trong thí nghiệm.

Con đực với cặp kìm dài: phá hỏng bộ đồ hoá trang?

Ở nhiều loài Myrmarachne, con đực có cặp kìm (chelicerae) dài thườn thượt chĩa về phía trước, có khi dài gần bằng phần đầu ngực. Cặp kìm này dùng trong những màn đọ sức giữa các con đực và khi giao phối. Nhưng chúng khiến con đực trông kém giống kiến hơn con cái.

Có một giả thuyết thú vị, được Nelson và Jackson thử nghiệm: con đực vẫn giống kiến, nhưng là kiến đang tha đồ. Kiến thường ngậm mồi, ấu trùng, mảnh lá chạy qua chạy lại, và một cái đầu có khối lớn chìa ra phía trước cũng là hình ảnh quen thuộc. Kết quả thí nghiệm của họ cho thấy một số loài săn mồi phản ứng với con đực giống như với kiến đang tha mồi. Giả thuyết này được gọi là "bắt chước kép" và vẫn còn được thảo luận, nhưng nó minh hoạ rõ một đánh đổi: chọn lọc giới tính kéo cặp kìm dài ra, chọn lọc từ kẻ săn mồi kéo hình dáng về phía con kiến.

Cái giá của việc giả kiến

Không có bộ đồ hoá trang nào miễn phí. Với Myrmarachne, các nhà nghiên cứu nêu ra mấy đánh đổi:

• Thân thắt eo, bụng thon có thể giới hạn chỗ chứa trứng; một số nghiên cứu đề xuất nhện giả kiến đẻ ít trứng hơn họ hàng thân tròn, dù dữ liệu chưa nhiều.
• Đi chậm, dừng nhiều để giống kiến thì mất tốc độ khi đi săn. Nhện nhảy thường rình rồi vồ; Myrmarachne phải giữ vai diễn ngay cả khi đi kiếm ăn.
• Phải sống gần kiến mà không chạm vào kiến, vì gặp kiến thật là nguy hiểm.
• Có những kẻ săn chuyên ăn kiến. Với chúng, giống kiến lại là bất lợi, vì nhện bị coi là món ăn quen.

Ở một số loài, nhện non lớn dần qua nhiều lần lột xác và ở mỗi giai đoạn trông giống một loại kiến có kích cỡ tương ứng, hiện tượng được gọi là bắt chước chuyển dạng. Nó cho thấy chọn lọc đòi hỏi sự giống nhau theo từng cỡ người, chứ không chỉ giống một lần cho xong.

Những kẻ giả kiến khác, và kẻ giả kiến để ăn kiến

Ngoài Myrmarachne, có nhiều nhóm nhện khác giả kiến, ở các họ nhện khác nhau, cho thấy đây là một giải pháp được tiến hoá "phát minh lại" nhiều lần. Ở côn trùng, ấu trùng của một số loài bọ xít và bọ ngựa ở Đông Nam Á cũng mang dáng kiến, rồi đổi sang hình dạng khác khi trưởng thành và đủ lớn để không cần nữa.

Có cả trường hợp ngược lại: giả kiến để ăn kiến. Loài nhện cua Aphantochilus rogersi ở Nam Mỹ giống loài kiến rùa chi Cephalotes mà nó chuyên săn. Ở đây sự giống nhau có thể vừa giúp nó tiếp cận con mồi, vừa giúp nó được kẻ săn mồi của chính nó né tránh. Hai mục đích lồng vào nhau khiến ranh giới giữa bắt chước Bates và bắt chước gây hấn trở nên mờ.

Góc nhìn hôm nay: tìm nhện giả kiến trong vườn cây ăn trái

Ở Việt Nam, kiến vàng là loài kiến quen thuộc trên cây xoài, cam, bưởi, điều. Nông dân ở đồng bằng sông Cửu Long từ lâu đã nuôi kiến vàng trong vườn cam quýt để kiến bắt sâu và bọ xít hại trái, một cách phòng trừ sinh học được các nhà khoa học nghiên cứu và khuyến khích. Trên những cây có tổ kiến vàng, nếu nhìn kỹ có thể thấy "con kiến" nào đó đi lạc nhịp, dừng lại vẫy râu rất lâu, và không theo hàng như đồng loại. Nhìn bằng kính lúp sẽ thấy nó có tám chân và một cặp mắt chính to tròn nhìn thẳng về phía trước: một con nhện nhảy.

Khi quan sát, không nên đưa tay vào tổ kiến vàng vì chúng cắn khá đau và phun axit. Chụp ảnh macro bằng điện thoại kèm ống kính phụ là đủ để thấy rõ. Người muốn tìm hiểu sâu hơn có thể tìm các bài viết tổng quan về myrmecomorphy, và các công trình về hành vi nhện nhảy của Robert Jackson, một trong những người nghiên cứu nhện nhảy lâu năm nhất.