Hoa lan ong (chi Ophrys) lừa ong đực bằng cách giả làm một con ong cái: cánh môi hoa có hình dáng, lông tơ và nhất là mùi giống hệt con cái đang sẵn sàng giao phối. Con đực đậu xuống, cố giao phối với bông hoa, và trong lúc đó dính khối phấn lên người rồi mang sang bông khác. Hoa không tốn một giọt mật nào; cái giá mà nó trả là tỉ lệ đậu quả thấp và cuộc chạy đua không ngừng với trí nhớ của ong.
Bông hoa mang hình con ong
Chi Ophrys gồm những loài lan đất nhỏ sống quanh Địa Trung Hải, lan lên tới Anh, Trung Âu và vùng Cận Đông. Cây chỉ cao vài chục phân, mỗi cây có vài bông. Điều kỳ lạ nằm ở cánh môi, cánh hoa dưới cùng của bông lan: nó dày, phồng, phủ lông như nhung, mang những mảng bóng loáng trông như đôi cánh xếp lại, có khi viền lông như râu. Nhìn từ xa, nhiều bông giống hệt một con côn trùng đang đậu.
Số loài trong chi này là chuyện còn tranh cãi. Có nhà phân loại công nhận khoảng vài chục loài, có người tách thành hơn hai trăm, vì các quần thể khác nhau chút ít về hoa và về loài côn trùng thụ phấn. Chính sự lộn xộn đó phản ánh một điều: Ophrys đang tiến hoá rất nhanh, và mỗi lần đổi "khách hàng" là có thể tách ra một nhánh mới.
Người phát hiện: một sĩ quan ở Algérie
Hình dáng côn trùng của hoa lan ong đã được nhận ra từ lâu, nhưng vì sao lại như vậy thì không ai biết. Darwin, trong cuốn sách về sự thụ phấn của hoa lan in năm 1862, mô tả loài lan ong Ophrys apifera ở Anh tự thụ phấn được và tỏ ra bối rối: cấu trúc cầu kỳ ấy để làm gì nếu cây tự lo được?
Lời giải đến từ Maurice-Alexandre Pouyanne, một quan toà người Pháp sống ở Algérie, say mê quan sát hoa lan dại. Ông nhận thấy loài Ophrys speculum chỉ được ghé thăm bởi con đực của một loài ong đất thuộc họ Scoliidae, và con đực ấy có những cử động rất lạ trên cánh môi hoa. Ông làm thêm thí nghiệm: che bông hoa đi, cắt rời cánh môi, đặt bông hoa ở chỗ khác, rồi theo dõi phản ứng của ong. Các quan sát được công bố năm 1916 cùng nhà thực vật học Henry Correvon. Kết luận của ông: ong đực tưởng bông hoa là con cái. Ngày nay hiện tượng này thường được gọi là bắt chước Pouyanne, hay lừa tình dục.
Mùi hương mới là chìa khoá
Ban đầu người ta nghĩ hình dáng là yếu tố chính. Nhưng côn trùng nhìn không rõ bằng người, và nhiều con ong đực bay thẳng tới bông hoa từ xa, trước khi kịp nhìn rõ hình dáng. Thứ dẫn đường là mùi.
Năm 1999, nhóm của Florian Schiestl công bố trên tạp chí Nature kết quả phân tích mùi hương của loài Ophrys sphegodes và pheromone giới tính của con ong cái Andrena nigroaenea, loài thụ phấn của nó. Cả hai đều là hỗn hợp các hydrocarbon mạch thẳng (alkane và alkene) có cùng thành phần và tỉ lệ gần nhau. Ong đực phản ứng với hỗn hợp nhân tạo pha theo đúng tỉ lệ ấy như với con cái thật. Nói gọn: bông hoa nói đúng "ngôn ngữ hoá học" của con ong cái.
Hình dáng và lông tơ vẫn có vai trò, nhưng ở chặng cuối. Khi con đực đã đậu xuống, cảm giác lông nhung dưới chân và tư thế của cánh môi giúp nó "định hướng" đúng: đầu hướng vào trong hoặc bụng hướng vào trong tuỳ loài. Tư thế đó quyết định khối phấn dính vào đầu hay vào chóp bụng con ong.
Mỗi loài lan, một vị trí dính phấn
Ở hoa lan, phấn không rời thành hạt mà dính thành khối gọi là khối phấn, có chân và đĩa dính. Khi con ong cọ vào, cả khối bám lên người nó. Vì mỗi loài Ophrys khiến ong đậu theo một tư thế riêng, khối phấn được đặt lên những vị trí khác nhau trên cơ thể ong. Nhờ vậy, ngay cả khi hai loài lan dùng chung một loài ong, phấn của loài này ít khi rơi nhầm vào hoa loài kia. Đây là một cơ chế cách ly sinh sản rất tinh tế, và là lý do mỗi lần đổi mùi hương có thể mở đường cho một loài mới.
Ở Úc: lan búa và những cú lừa còn táo bạo hơn
Lừa tình dục không chỉ có ở châu Âu. Úc là nơi có nhiều loài lan làm việc này nhất, chủ yếu nhắm vào ong bắp cày họ Thynnidae, những loài mà con cái không có cánh và đậu trên ngọn cỏ toả mùi chờ con đực bay tới bế đi.
- Lan búa (chi Drakaea): cánh môi giống con cái không cánh, gắn trên một "bản lề" mảnh. Con đực bay tới ôm lấy và cố nhấc "con cái" bay lên như thường lệ. Bản lề bật, quăng con ong úp vào trụ hoa, nơi có khối phấn và đầu nhuỵ.
- Chi Chiloglottis: năm 2003, nhóm của Schiestl xác định hoạt chất hấp dẫn ong đực là một hợp chất họ đặt tên là chiloglottone, và nó cũng chính là pheromone của con ong cái.
- Chi Cryptostylis: lừa một loài ong cánh màng họ Ichneumonidae. Các nghiên cứu ghi nhận con đực có khi xuất tinh lên bông hoa, cho thấy cú lừa mạnh tới mức nào.
Lừa tình dục đã tiến hoá độc lập nhiều lần trong họ Lan ở các châu lục khác nhau, và còn được ghi nhận ở một số ít loài hoa ngoài họ Lan, như một loài cúc ở Nam Phi có cánh hoa mang đốm giả hình con ruồi.
Đánh đổi: không tốn mật, nhưng đậu quả ít
Vì sao không làm mật như những loài hoa khác? Lừa tình dục có cái lợi và cái hại rõ ràng.
| Lợi | Hại |
|---|---|
| Không tốn năng lượng làm mật | Chỉ một loài côn trùng thụ phấn; loài ấy suy giảm là cây không đậu quả |
| Ong đực vội vàng bỏ đi tìm "con cái khác", nên phấn được mang xa, ít giao phấn cận huyết | Tỉ lệ đậu quả thấp, ở nhiều quần thể chỉ một phần nhỏ số hoa thành quả |
| Thụ phấn rất chính xác, ít phí phấn | Hoa chỉ hiệu quả trong thời gian ngắn, khi ong đực đã nở mà ong cái chưa ra |
| Mỗi quả lan chứa hàng nghìn hạt bụi, nên ít quả vẫn đủ | Ong học được và tránh những bông đã lừa mình |
Điểm cuối rất quan trọng. Ong đực không ngốc: sau vài lần bị lừa, nó học tránh mùi của đúng bông hoa ấy hoặc của khu vực ấy. Các nghiên cứu cho thấy mùi hương giữa các cây Ophrys trong cùng một quần thể khác nhau khá nhiều, và một trong những giải thích là sự đa dạng này giúp hoa "đổi giọng" để con ong lại bị lừa ở bông tiếp theo.
Thời điểm cũng được canh rất khéo. Ở nhiều loài ong, con đực nở trước con cái vài ngày tới vài tuần. Hoa lan nở đúng quãng ấy, khi những con đực đầy háo hức chưa có đối thủ cạnh tranh là con cái thật. Khi ong cái xuất hiện, con đực có lựa chọn tốt hơn và hoa mất dần sức hút.
Lan ong ở Anh: kẻ lừa đã nghỉ hưu
Loài Ophrys apifera mà Darwin thắc mắc là một ngoại lệ. Ở phần lớn vùng phân bố phía bắc như nước Anh, loài ong thụ phấn gốc của nó hiếm hoặc vắng mặt. Cây chuyển sang tự thụ phấn: chân khối phấn tự cong xuống, cho khối phấn chạm đúng đầu nhuỵ của chính bông hoa. Hình dạng con ong vẫn còn đó, như một dấu tích của lối sống cũ. Đây là ví dụ đẹp về việc một đặc điểm thích nghi có thể tồn tại sau khi lý do ban đầu của nó đã biến mất, và về chuyện tiến hoá không có mục đích, chỉ có những giải pháp tạm thời hợp với hoàn cảnh.
Góc nhìn hôm nay
Lừa tình dục là ví dụ cực đoan của một chiến lược rộng hơn: nhiều hoa lan không cho phần thưởng gì cả. Các ước tính thường được trích cho rằng khoảng một phần ba số loài lan không có mật và thụ phấn nhờ lừa, phần lớn bằng cách giả hoa có mật, chỉ một phần nhỏ dùng lừa tình dục. Ở Việt Nam, nhiều loài lan rừng thuộc nhóm không có mật, và người chơi lan đôi khi thấy cây ra hoa đẹp mà mãi không đậu quả vì không có đúng loài côn trùng ghé thăm.
Vì phụ thuộc vào một loài côn trùng duy nhất, lan lừa tình dục rất nhạy với biến đổi khí hậu: nếu ấm lên khiến hoa nở lệch thời gian với lúc ong đực ra, mối quan hệ có thể đổ vỡ. Một số nghiên cứu ở miền nam nước Anh đã xem xét khả năng này với loài Ophrys sphegodes. Người muốn xem tận mắt có thể tìm lan ong ở các đồng cỏ đá vôi miền nam châu Âu vào mùa xuân; tuyệt đối không đào cây, vì nhiều loài Ophrys được bảo vệ và cây lan đất gần như không sống được khi bứng khỏi nền nấm cộng sinh trong đất.
Câu hỏi thường gặp
Hoa lan ong lừa ong đực như thế nào?
Cánh môi hoa giống con ong cái về hình dáng và lông tơ, và quan trọng nhất là toả ra hỗn hợp mùi gần giống pheromone giới tính của ong cái. Ong đực đậu xuống cố giao phối, dính khối phấn lên người rồi mang sang bông khác.
Bắt chước Pouyanne là gì?
Là tên gọi khác của lừa tình dục ở hoa, theo tên Maurice-Alexandre Pouyanne, người quan sát và thí nghiệm với lan Ophrys speculum ở Algérie. Các kết quả được công bố năm 1916.
Ong đực có biết mình bị lừa không?
Có, ở mức nào đó. Ong học tránh mùi của bông hoa đã lừa nó. Mùi hương khác nhau giữa các cây trong quần thể được cho là giúp hoa tiếp tục lừa được ở bông tiếp theo.
Vì sao lan ong không làm mật?
Không làm mật giúp cây tiết kiệm năng lượng, và ong đực bị lừa thường bay xa tìm "con cái khác", nên phấn được mang đi xa. Đổi lại, tỉ lệ đậu quả thấp, nhưng mỗi quả lan có hàng nghìn hạt nên ít quả vẫn đủ duy trì loài.
Ở Việt Nam có lan lừa tình dục không?
Chi Ophrys không có ở Việt Nam. Tuy nhiên nhiều loài lan rừng Việt Nam không có mật và thụ phấn nhờ các kiểu lừa khác, chủ yếu là giả làm hoa có thức ăn.