Đom đóm cái chi Photuris ở châu Mỹ bắt chước tín hiệu nhấp nháy của con cái loài đom đóm khác, chủ yếu chi Photinus, để dụ con đực tới gần rồi ăn thịt. Nhà côn trùng học James Lloyd gọi chúng là "femme fatale", tức người đàn bà nguy hiểm. Bữa ăn ấy không chỉ để no: con mồi mang một loại chất độc phòng vệ mà Photuris không tự làm được, và kẻ săn lấy luôn chất độc đó để bảo vệ chính mình.
Ánh sáng là ngôn ngữ tán tỉnh
Ở nhiều loài đom đóm Bắc Mỹ, ánh sáng là cách con đực và con cái tìm nhau trong đêm. Con đực bay ngang bãi cỏ, phát một kiểu nhấp nháy riêng của loài: số lần chớp, độ dài mỗi chớp, khoảng nghỉ giữa các chớp, thậm chí hình dạng đường bay khi chớp. Ví dụ, đom đóm Photinus pyralis quen thuộc ở miền đông nước Mỹ có con đực vừa chớp vừa bay vút lên, vẽ một nét sáng cong như chữ J.
Con cái đậu trên ngọn cỏ hay bụi cây. Khi thấy tín hiệu của đúng loài mình, nó đáp lại bằng một lần chớp, sau một khoảng trễ rất đặc trưng tính bằng giây hoặc phần giây. Con đực dựa vào chính khoảng trễ ấy để biết người đáp có phải con cái cùng loài không. Hai bên đối đáp vài lượt, con đực tiến dần lại, cho tới khi gặp nhau.
Đây là một hệ thống truyền tin rất chính xác. Và bất cứ hệ thống truyền tin nào cũng có thể bị kẻ khác nghe lén và giả mạo.
James Lloyd và những con cái giả giọng
James E. Lloyd, nhà côn trùng học ở Đại học Florida, dành nhiều chục năm đêm đêm ra đồng ghi lại tín hiệu đom đóm, có khi bằng cách tự mình cầm đèn nhỏ chớp theo mẫu để "trò chuyện" với chúng. Năm 1965, ông công bố trên tạp chí Science quan sát rằng con cái Photuris đáp lại tín hiệu của con đực Photinus bằng đúng kiểu đáp của con cái Photinus. Con đực bị dụ bay xuống, và con cái Photuris, to và khoẻ hơn hẳn, tóm lấy và ăn nó.
Năm 1975, ông công bố thêm một phát hiện đáng kinh ngạc hơn: một con cái Photuris có thể đổi kiểu đáp tuỳ theo loài con đực đang bay qua. Gặp con đực loài này thì đáp theo khoảng trễ của loài này, gặp loài khác thì đổi sang khoảng trễ khác. Nói cách khác, nó có cả một "kho giọng" để giả nhiều loài mồi. Lloyd gọi những con cái này là femme fatale, và từ đó cái tên gắn luôn với chúng.
Đây là kiểu bắt chước gì?
Các nhà sinh học xếp hiện tượng này vào bắt chước gây hấn (aggressive mimicry): kẻ săn mồi giả một tín hiệu mà con mồi muốn đáp lại, để con mồi tự tìm tới. Nó khác hẳn bắt chước Bates hay Müller, vốn là chuyện con mồi giả dạng để tránh bị ăn.
| Kiểu bắt chước | Ai giả | Ai bị lừa | Mục đích |
|---|---|---|---|
| Bates | Con mồi vô hại | Kẻ săn mồi | Tránh bị ăn |
| Müller | Nhiều con mồi cùng độc | Kẻ săn mồi (thực ra là được "dạy") | Cùng chia chi phí cảnh báo |
| Gây hấn | Kẻ săn mồi | Con mồi | Dụ con mồi tới gần |
Những ví dụ khác của bắt chước gây hấn gồm cá cần câu biển sâu với "cần câu" phát sáng, nhện bolas toả mùi giống pheromone của ngài cái để bắt ngài đực, và cá răng kiếm giả làm cá dọn vệ sinh trên rạn san hô.
Ăn đom đóm để lấy chất độc
Đom đóm nhìn chung khó ăn đối với nhiều kẻ săn mồi. Ở chi Photinus, máu và mô của chúng chứa lucibufagin, một nhóm steroid có cấu trúc gần với độc tố bufadienolide trên da cóc. Chất này làm chim và nhện nhả ra hoặc tránh. Đom đóm Photinus còn có thể tiết ra những giọt máu đắng khi bị tấn công.
Năm 1997, nhóm của Thomas Eisner tại Đại học Cornell công bố một kết quả thay đổi cách nhìn về femme fatale. Họ phân tích và thấy con cái Photuris không tự tổng hợp được lucibufagin. Nhưng con nào ăn được Photinus thì có chất này trong người. Khi đưa những con Photuris ấy cho nhện nhảy chi Phidippus, nhện thường nhả ra; còn những con chưa được ăn Photinus thì bị nhện ăn.
Như vậy bữa ăn của femme fatale có hai tác dụng: vừa cung cấp chất dinh dưỡng, vừa là "kho vũ khí" vay mượn. Một nghiên cứu sau đó của cùng nhóm còn cho thấy con cái Photuris chuyển một phần chất độc này vào trứng, giúp trứng ít bị kẻ ăn trứng đụng tới. Điều này giải thích vì sao con cái Photuris lại mất công săn đúng loại con mồi này, thay vì côn trùng khác dễ bắt hơn.
Cuộc chạy đua giữa kẻ giả và người bị lừa
Nếu con đực Photinus nào cũng lao xuống trước mọi tín hiệu đáp, chúng sẽ bị ăn rất nhiều. Vì vậy có thể dự đoán chọn lọc sẽ ưu ái những con đực thận trọng. Các quan sát thực địa cho thấy một số dấu hiệu như vậy, dù mức độ còn được bàn:
- Con đực thường tiếp cận từ từ, đối đáp nhiều lượt trước khi đậu, thay vì lao thẳng xuống sau lần đáp đầu tiên.
- Một số con đực hạ cánh cách con cái một quãng rồi đi bộ lại gần, có lẽ để kiểm tra thêm bằng mùi hoặc ánh sáng ở cự ly gần.
- Tín hiệu của con cái Photuris không phải lúc nào cũng chuẩn; khoảng trễ có thể lệch một chút so với con cái thật, và một số con đực có vẻ nhận ra điều đó.
Về phía kẻ săn, Photuris không chỉ ngồi chờ. Có những ghi nhận con cái Photuris bay lên đuổi bắt con đực Photinus đang chớp sáng giữa không trung, tức là dùng chính ánh sáng tán tỉnh của con mồi làm mục tiêu. Lloyd cũng từng đặt giả thuyết rằng con đực Photuris có khi giả tín hiệu của loài khác, nhưng ý này chưa được kiểm chứng rõ.
Một câu hỏi thú vị còn mở là chuyện "nghe lén" này ảnh hưởng tới sự đa dạng của tín hiệu đom đóm tới mức nào. Một số nhà nghiên cứu cho rằng áp lực từ femme fatale có thể góp phần khiến tín hiệu của Photinus ngày càng phức tạp và khác biệt giữa các loài, nhưng đây vẫn là giả thuyết.
Một hệ thống mong manh trước ánh đèn
Toàn bộ câu chuyện xảy ra trong bóng tối. Ánh sáng nhân tạo từ đèn đường, nhà cửa làm mờ những chớp sáng yếu, khiến con đực và con cái khó tìm nhau. Nhiều khảo sát ở châu Mỹ, châu Âu và châu Á ghi nhận đom đóm đang giảm ở nhiều nơi, với ba nguyên nhân thường được nêu: mất nơi sống, ô nhiễm ánh sáng và thuốc trừ sâu. Khi con mồi Photinus thưa đi, kẻ săn Photuris cũng mất nguồn thức ăn và nguồn chất độc phòng vệ.
Góc nhìn hôm nay: đom đóm ở Việt Nam
Photuris và Photinus là các chi châu Mỹ, không có ở Việt Nam. Những ca femme fatale được nghiên cứu kỹ nhất đều ở Bắc Mỹ. Đom đóm Việt Nam có nhiều nhóm khác, nổi tiếng nhất là đom đóm rừng ngập mặn chi Pteroptyx, những con đực tụ trên cây ven sông và chớp sáng đồng loạt. Có thể gặp cảnh này ở rừng ngập mặn Cần Giờ (TP Hồ Chí Minh) hay dọc các kênh rạch đồng bằng sông Cửu Long vào những đêm ít trăng.
Muốn ngắm đom đóm mà không làm phiền chúng, có vài điều nên nhớ:
- Tắt đèn pin, hoặc dùng đèn đỏ thật yếu và chỉ chiếu xuống chân.
- Không chụp ảnh có đèn flash, không bắt đom đóm bỏ vào lọ.
- Đi đò thì nhờ người lái tắt máy, thả trôi gần những cây có đom đóm.
- Ở vườn nhà, hạn chế đèn chiếu sáng cả đêm và hạn chế phun thuốc diệt côn trùng; để lại một góc cỏ, lá mục cho ấu trùng đom đóm, vốn ăn ốc sên và giun nhỏ.
Người muốn tìm hiểu thêm có thể đọc cuốn Silent Sparks (2016) của Sara Lewis, nhà sinh học chuyên về đom đóm, trong đó có chương kể kỹ về femme fatale và lucibufagin, viết dễ đọc cho người không chuyên.
Câu hỏi thường gặp
Đom đóm femme fatale là gì?
Là con cái của chi đom đóm Photuris ở châu Mỹ, biết giả tín hiệu đáp của con cái loài đom đóm khác để dụ con đực tới rồi ăn thịt. Tên gọi do nhà côn trùng học James Lloyd đặt.
Vì sao Photuris lại ăn đom đóm khác?
Ngoài chất dinh dưỡng, chúng lấy lucibufagin, một chất độc phòng vệ mà chúng không tự làm được. Nghiên cứu năm 1997 của nhóm Thomas Eisner cho thấy Photuris có chất này thì được nhện nhảy tránh, và một phần chất độc còn được chuyển vào trứng.
Bắt chước gây hấn là gì?
Là khi kẻ săn mồi giả một tín hiệu mà con mồi muốn đáp lại, như tín hiệu bạn tình hay thức ăn, để con mồi tự tìm tới. Femme fatale, cá cần câu biển sâu và nhện bolas đều là ví dụ.
Đom đóm cái Photuris giả được bao nhiêu loài?
Lloyd ghi nhận một số con cái có thể đổi kiểu đáp tuỳ theo loài con đực đang bay qua, tức là giả được nhiều hơn một loài. Số loài cụ thể khác nhau tuỳ loài Photuris và tuỳ vùng.
Ở Việt Nam có đom đóm femme fatale không?
Hai chi Photuris và Photinus chỉ có ở châu Mỹ. Đom đóm Việt Nam thuộc các nhóm khác, như chi Pteroptyx chớp đồng loạt ở rừng ngập mặn; chưa có ca femme fatale nào ở đây được nghiên cứu kỹ như ở Bắc Mỹ.