Socotra là một quần đảo ở biển Ả Rập, giữa mũi Sừng châu Phi và bán đảo Ả Rập. Nó không phải đảo núi lửa mà là một mảnh lục địa đã tách khỏi mảng Ả Rập từ hàng chục triệu năm trước. Cô lập lâu, khí hậu khô nóng và gió mùa dữ dội đã tạo ra một hệ thực vật kỳ lạ: khoảng một phần ba số loài cây không mọc ở đâu khác, nổi bật là cây máu rồng tán hình chiếc ô, cây hoa hồng sa mạc thân phình như chai và loài cây duy nhất trong họ Bầu bí mọc thành cây gỗ.
Một hòn đảo cũ hơn cả biển quanh nó
Quần đảo Socotra gồm đảo chính Socotra và vài đảo nhỏ, thuộc Yemen. Đảo chính dài khoảng 130 ki-lô-mét, cách mũi Sừng châu Phi khoảng 240 ki-lô-mét và cách bờ bán đảo Ả Rập xa hơn nhiều.
Khác với Hawaii hay Galápagos mọc lên từ đáy biển, Socotra là một khối đá lục địa. Khi vịnh Aden bắt đầu tách ra, kéo bán đảo Ả Rập rời khỏi châu Phi, một mảnh vỏ lục địa bị bỏ lại giữa biển. Quá trình ấy bắt đầu khoảng hai chục triệu năm trước hoặc hơn. Vì vậy trên đảo có cả đá rất cổ, cao nguyên đá vôi và dãy núi granite Haggeher cao khoảng một nghìn rưỡi mét.
Điều này có ý nghĩa lớn với sinh học. Đảo đại dương bắt đầu trống trơn, sinh vật phải tới bằng đường trôi dạt. Đảo lục địa thì có thể mang theo một phần sinh vật từ thời còn dính liền đất mẹ, như một con thuyền chở theo hành khách khi rời bến. Sinh vật Socotra là sự pha trộn của cả hai: dòng cũ còn sót lại và dòng mới tới sau.
Gió mùa: bức tường vô hình
Socotra nằm đúng đường gió mùa tây nam. Từ khoảng tháng sáu tới tháng chín, gió thổi rất mạnh, biển động dữ, tàu thuyền xưa gần như không ra vào được. Mấy tháng ấy đảo bị cắt khỏi thế giới bên ngoài.
Gió mùa cũng quyết định khí hậu. Phần lớn đảo khô, mưa ít và thất thường. Nhưng ở sườn núi cao, mây và sương mù đọng lại, đem theo hơi ẩm mà vùng thấp không có. Vì thế cây trên đảo phải giải hai bài toán: sống qua mùa khô dài và tận dụng tối đa từng chút ẩm từ sương.
Cây máu rồng: tán ô hứng sương
Cây máu rồng Socotra, tên khoa học Dracaena cinnabari, là biểu tượng của đảo. Thân cây mập, phân nhánh nhiều lần theo kiểu chia đôi, tạo thành một tán dày úp xuống như chiếc ô lộn ngược, lá cứng dài mọc thành chùm ở đầu cành. Cây mọc nhiều trên cao nguyên và sườn núi, nơi có sương.
Hình dạng ấy được các nhà nghiên cứu giải thích là một thích nghi với khô hạn:
- Hứng sương và mưa phùn: lá cứng hướng lên giữ những giọt nước từ sương mù, rồi nước chảy theo cành xuống thân và gốc.
- Che bóng cho chính mình: tán dày tạo bóng râm lên thân và đất quanh gốc, giảm bốc hơi, giúp cây con và rễ mát hơn.
- Lá ít, dày: giảm mất nước so với tán lá mỏng xoè rộng.
Khi thân bị thương, cây tiết ra nhựa màu đỏ sẫm. Đó là "máu rồng" từ xưa đã được buôn bán khắp vùng Địa Trung Hải và Ả Rập để làm thuốc nhuộm, vecni, mực và vị thuốc. Nhựa ấy giúp cây bịt vết thương, chống côn trùng và nấm xâm nhập.
Rừng không có cây non
Người tới Socotra thường thấy những rừng máu rồng toàn cây già, rất ít cây non. Các khảo sát cho thấy cây tái sinh kém ở nhiều nơi. Nguyên nhân được nêu ra gồm dê ăn cây con, khí hậu khô hơn trong những thập kỷ gần đây, và cây mọc rất chậm nên cần hàng chục năm mới thành cây trưởng thành. Năm 2015, hai cơn bão mạnh hiếm thấy liên tiếp quét qua đảo, quật đổ nhiều cây già. Cây máu rồng hiện được xếp vào nhóm bị đe doạ.
Những dáng cây kỳ lạ khác
| Cây | Đặc điểm | Thích nghi |
|---|---|---|
| Hoa hồng sa mạc Socotra (Adenium obesum phân loài socotranum) | Thân phình to như chai, mọc cả trên vách đá, hoa hồng | Thân mọng trữ nước, sống qua mùa khô |
| Cây dưa chuột (Dendrosicyos socotranus) | Loài duy nhất trong họ Bầu bí mọc thành cây gỗ; thân phình, quả nhỏ | Trữ nước trong thân; một ví dụ của hoá gỗ trên đảo |
| Cây nhũ hương (chi Boswellia) | Đảo có nhiều loài nhũ hương đặc hữu, thân vỏ bong từng mảng | Nhựa thơm bịt vết thương; mọc trên đá vôi khô |
| Cây máu rồng (Dracaena cinnabari) | Tán hình ô, nhựa đỏ | Hứng sương, tự che bóng, giảm mất nước |
Một điểm chung dễ thấy: rất nhiều cây Socotra có thân phình to. Các nhà thực vật gọi dạng sống này là cây "thân chai" (pachycaul). Thân phình giống một bình chứa nước và chất dự trữ, giúp cây ra lá, ra hoa ngay khi có mưa mà không phải chờ rễ hút đủ nước. Kiểu thân này cũng xuất hiện độc lập ở cây bao báp châu Phi và Madagascar, ở một số cây sa mạc châu Mỹ. Đó là tiến hoá hội tụ ở thực vật: cùng bài toán khô hạn, nhiều họ cây khác nhau đi tới cùng một dáng.
Bao nhiêu phần trăm là đặc hữu
Tỉ lệ loài đặc hữu là thước đo hay dùng để nói về sự cô lập của một hòn đảo. Socotra có khoảng tám trăm loài thực vật có mạch, và khoảng một phần ba trong đó chỉ có ở quần đảo này. Với bò sát và ốc sên cạn, tỉ lệ đặc hữu còn cao hơn nhiều, phần lớn các loài không thấy ở nơi nào khác. Socotra cũng có vài loài chim đặc hữu như sáo Socotra và chim hút mật Socotra.
Ngược lại, đảo gần như không có thú lớn bản địa: ngoài dơi và vài loài chuột chù, thú trên đảo chủ yếu do người mang tới, như dê, bò, lạc đà. Đây là mô hình quen thuộc của đảo: nhóm bay hoặc trôi được thì tới, nhóm thú lớn thì không. Vắng thú ăn cỏ lớn bản địa trong thời gian dài cũng giải thích vì sao nhiều cây trên đảo không có nhiều cách tự vệ trước dê.
Năm 2008, quần đảo Socotra được UNESCO công nhận là Di sản Thiên nhiên Thế giới, chủ yếu vì hệ sinh vật đặc hữu này.
Cái giá của sự cô lập
Socotra cho thấy cùng lúc mặt mạnh và mặt yếu của sinh vật đảo. Hàng triệu năm cô lập đã sinh ra những dạng sống không đâu có. Nhưng nhiều loài chỉ sống trong một vùng hẹp, quần thể nhỏ, sinh trưởng chậm. Dê chăn thả tự do, khai thác củi, đường sá mới, loài ngoại lai và biến đổi khí hậu đều là áp lực mà chúng chưa từng gặp. Một hòn đảo lục địa trôi dạt hai chục triệu năm có thể thay đổi rất nhanh chỉ trong vài thập kỷ.
Một số biện pháp bảo tồn đã được làm, như rào khu vườn ươm để cây máu rồng con không bị dê ăn, hay nhân giống cây đặc hữu ngoài đảo. Vườn Thực vật Hoàng gia Edinburgh (Scotland) là một trong những nơi nghiên cứu hệ thực vật Socotra lâu năm.
Góc nhìn hôm nay: họ hàng cây máu rồng ở Việt Nam
Người Việt có thể gặp họ hàng của cây máu rồng gần hơn ta nghĩ. Chi Dracaena có nhiều loài ở Việt Nam, trong đó cây huyết giác (Dracaena cambodiana) mọc trên núi đá vôi, thân cũng tiết nhựa đỏ khi bị thương và được dùng trong y học cổ truyền. Nhiều cây phát tài, thiết mộc lan trồng làm cảnh trong nhà cũng thuộc chi này. Nhìn một gốc huyết giác bám trên vách đá vôi khô là thấy một phiên bản nhỏ của cùng lời giải: thân trữ nước, lá cứng, nhựa đỏ bảo vệ vết thương.
Socotra cũng nhắc rằng không phải đảo nào cũng là "đảo mới". Một mảnh lục địa trôi đi mang theo lịch sử của nó, và tiến hoá trên đảo lục địa vừa giữ lại cái cũ vừa sáng tạo cái mới. Người muốn đọc thêm có thể tìm hồ sơ di sản của UNESCO về quần đảo Socotra và các công trình về thực vật Socotra của Vườn Thực vật Hoàng gia Edinburgh.
Câu hỏi thường gặp
Đảo Socotra ở đâu?
Socotra là quần đảo ở biển Ả Rập, thuộc Yemen, nằm gần mũi Sừng châu Phi. Đảo chính cách mũi Sừng châu Phi khoảng 240 ki-lô-mét. Đây là một mảnh lục địa tách khỏi mảng Ả Rập, không phải đảo núi lửa.
Cây máu rồng là cây gì?
Cây máu rồng Socotra (Dracaena cinnabari) là cây đặc hữu của đảo, có tán dày hình chiếc ô lộn ngược và nhựa màu đỏ sẫm. Tán cây giúp hứng sương và tự che bóng để giảm mất nước. Nhựa của nó được buôn bán từ thời cổ làm thuốc nhuộm, vecni và vị thuốc.
Vì sao cây máu rồng có hình chiếc ô?
Hình ô giúp cây hứng hơi nước từ sương mù rồi dẫn xuống gốc, đồng thời tạo bóng râm cho thân và đất quanh rễ. Nhờ đó cây giảm được bốc hơi trong khí hậu khô nóng. Đây là cách giải thích được nhiều nhà nghiên cứu đồng ý, dù vai trò cụ thể của từng yếu tố vẫn đang được đo đạc.
Vì sao Socotra có nhiều loài đặc hữu?
Socotra bị cô lập hàng triệu năm sau khi tách khỏi lục địa, lại bị gió mùa cắt đứt giao thông nhiều tháng mỗi năm. Khí hậu khô và địa hình đa dạng tạo áp lực chọn lọc riêng. Khoảng một phần ba số loài thực vật ở đây không có ở nơi nào khác.
Ở Việt Nam có cây nào họ hàng với cây máu rồng không?
Có. Chi Dracaena có nhiều loài ở Việt Nam, như cây huyết giác mọc trên núi đá vôi và cũng tiết nhựa đỏ. Các cây cảnh quen thuộc như phát tài, thiết mộc lan cũng cùng chi. Chúng là họ hàng xa của cây máu rồng Socotra.