Chim mật Hawaii: từ một loài sẻ hồng thành hàng chục kiểu mỏ khác nhau

Chim mật Hawaii (Hawaiian honeycreeper) là một nhóm chim sẻ đặc hữu của quần đảo Hawaii, tất cả cùng sinh ra từ một tổ tiên thuộc dòng sẻ hồng châu Á, tới quần đảo khoảng năm tới bảy triệu năm trước. Từ một kiểu mỏ sẻ ngắn dày, chúng tách thành hơn năm chục loài với đủ kiểu mỏ: mỏ cong dài hút mật hoa, mỏ như con vẹt bóc cành, mỏ dưới như cái đục còn mỏ trên như cái móc. Hôm nay, phần lớn số loài ấy đã tuyệt chủng, và những loài còn lại đang bị bệnh sốt rét chim do muỗi ngoại lai mang tới dồn lên các đỉnh núi.

Tổ tiên là một con sẻ hồng

Trong thời gian dài, người ta không chắc chim mật Hawaii họ hàng với ai, vì hình dạng chúng quá khác nhau. Phân tích ADN về sau cho câu trả lời: họ hàng gần nhất của chúng là các loài sẻ hồng (rosefinch) châu Á, nhóm chim nhỏ ăn hạt, mỏ dày, con đực thường đỏ hồng. Một nghiên cứu năm 2011 ước tính tổ tiên đã tới Hawaii khoảng 5,7 tới 7,2 triệu năm trước, và giai đoạn đa dạng hoá mạnh nhất trùng với lúc các đảo Kauaʻi và Oʻahu hình thành, mở ra nhiều khoảng rừng mới.

Làm sao một nhóm chim sẻ nhỏ vượt được gần bốn nghìn ki-lô-mét biển? Không ai biết chắc. Một giả thuyết phổ biến là một đàn bị gió bão thổi lệch khi đang di cư. Chỉ cần vài con sống sót và gặp nhau là đủ.

Một tổ tiên, hàng chục cái mỏ

Khi tới, tổ tiên ấy gặp một quần đảo gần như không có chim cạnh tranh. Không có chim gõ kiến, không có vẹt, không có chim ruồi, rất ít chim ăn mật. Mỗi "nghề" kiếm ăn bỏ trống là một cơ hội. Qua hàng triệu năm, chọn lọc tự nhiên nắn cái mỏ theo đúng từng nghề.

Đây là một trong những ca phát tán thích nghi đẹp nhất trong giới chim, còn đa dạng về hình mỏ hơn cả chim sẻ Darwin ở Galápagos. Nếu chim sẻ Darwin chủ yếu khác nhau ở độ to nhỏ và độ dày của mỏ, thì chim mật Hawaii khác nhau cả về hình dạng cơ bản.

Đánh đổi của một cái mỏ chuyên biệt

Mỏ chuyên biệt giúp khai thác một nguồn thức ăn mà ít ai khác chạm tới. Nhưng nó cũng trói chim vào nguồn ấy. ʻIʻiwi phụ thuộc vào những loài hoa có ống tràng cong. Palila gần như chỉ sống ở rừng māmane trên sườn núi Mauna Kea. Khi cây chủ biến mất, chim chuyên biệt không dễ chuyển nghề. Một số loài lobelia Hawaii có hoa cong khớp với mỏ chim mật; khi chim mất đi, những cây này cũng mất người thụ phấn.

Lông chim và văn hoá Hawaii

Người Hawaii xưa dùng lông chim để làm áo choàng và mũ cho giới quý tộc, gọi là ʻahu ʻula và mahiole. Lông đỏ của ʻiʻiwi và ʻapapane, lông vàng của một số loài chim khác được dùng với số lượng rất lớn. Những bộ áo choàng ấy hiện được giữ trong bảo tàng, như Bảo tàng Bishop ở Honolulu. Ảnh hưởng của việc thu lông lên quần thể chim vẫn được bàn; nhiều tài liệu cho rằng người bắt chim thường thả chim đi sau khi nhổ vài chiếc lông, nhưng mức độ thực hiện điều này khó kiểm chứng.

Muỗi, sốt rét chim và đường ranh độ cao

Hawaii vốn không có muỗi. Muỗi Culex quinquefasciatus được cho là tới quần đảo vào năm 1826, theo nước trên tàu cập cảng Lahaina ở Maui. Về sau, ký sinh trùng sốt rét chim Plasmodium relictum cũng tới, nhiều khả năng theo những loài chim ngoại lai được đưa vào.

Với chim bản địa chưa từng tiếp xúc, sốt rét chim cực kỳ nguy hiểm. Thí nghiệm cho thấy một lần muỗi đốt có thể đủ làm chết một con ʻiʻiwi. Kết quả là ở vùng thấp, ấm, nơi muỗi và ký sinh trùng phát triển tốt, chim mật bản địa gần như biến mất. Chúng chỉ còn trụ lại ở rừng trên cao, thường trên khoảng một nghìn rưỡi mét, nơi nhiệt độ lạnh làm ký sinh trùng khó hoàn thành vòng đời trong muỗi.

Biến đổi khí hậu làm đường ranh ấy dịch lên. Trên Kauaʻi, đảo có núi thấp hơn, vùng an toàn gần như không còn chỗ để lùi. Các loài ở đó suy giảm rất nhanh trong hai thập kỷ gần đây.

Một tia hy vọng tiến hoá

Ở vùng thấp của Đảo Lớn, người ta phát hiện quần thể ʻamakihi sống được giữa vùng có sốt rét. Nghiên cứu công bố từ giữa thập niên 2000 cho thấy chúng chịu bệnh tốt hơn họ hàng trên cao, nhiều khả năng nhờ chọn lọc tự nhiên trong vài chục năm. Đây là ví dụ hiếm về một loài chim đảo tự thích nghi với bệnh ngoại lai. Tiếc là không phải loài nào cũng có thời gian và số lượng đủ để làm được như vậy.

Những mất mát đã được ghi nhận

• Hoá thạch và xương bán hoá thạch cho thấy nhiều loài chim mật đã biến mất từ trước khi người châu Âu tới, sau khi người Polynesia đến định cư và rừng vùng thấp thay đổi.
• Thế kỷ 19 và 20: mất rừng, chuột, mèo, muỗi và sốt rét chim xoá sổ thêm nhiều loài.
• 2004: con poʻouli cuối cùng được biết chết trong khu nuôi. Đây là loài chim mật được phát hiện muộn, chỉ từ năm 1973.
• 2023: Cơ quan Cá và Động vật hoang dã Hoa Kỳ chính thức đưa tám loài chim Hawaii, phần lớn là chim mật, ra khỏi danh sách loài nguy cấp với lý do đã tuyệt chủng.

Hiện còn khoảng mười bảy loài chim mật Hawaii, nhiều loài ở mức cực kỳ nguy cấp.

Góc nhìn hôm nay: cứu chim bằng cách bớt muỗi

Từ năm 2023, các cơ quan và tổ chức bảo tồn ở Hawaii bắt đầu thả muỗi đực mang một dòng vi khuẩn Wolbachia không tương thích với muỗi hoang. Muỗi đực không đốt. Khi giao phối với muỗi cái hoang, trứng không nở, nhờ đó số muỗi giảm dần. Đây là cùng nguyên lý với các chương trình thả muỗi ở nhiều nước, nhưng mục tiêu ở đây là cứu chim chứ không phải ngăn bệnh ở người. Song song là nuôi nhân giống, rào rừng để loại lợn và dê hoang, trồng lại cây bản địa.

Câu chuyện chim mật Hawaii nói rõ cả hai mặt của tiến hoá trên đảo: một tổ tiên có thể sinh ra cả một hệ chim phong phú, và chính sự cô lập ấy làm chúng không có sức chống với bệnh từ bên ngoài. Người muốn tìm hiểu thêm có thể đọc tài liệu của Dự án Phục hồi Chim rừng Kauaʻi, Bảo tàng Bishop, hoặc cuốn chuyên khảo Conservation Biology of Hawaiian Forest Birds (2009) do nhiều nhà nghiên cứu chim Hawaii cùng viết.