Cá răng kiếm giả cá dọn vệ sinh: kẻ mạo danh trên rạn san hô

Cá răng kiếm giả cá dọn (Aspidontus taeniatus) là một loài cá mào gà ở rạn san hô, mang màu xanh sọc đen và dáng bơi gần giống hệt cá bàng chài dọn vệ sinh. Nhờ "bộ đồng phục" ấy, nó lại gần những con cá lớn đang nằm yên chờ được làm sạch, rồi đớp một miếng vây hay da và lủi vào hang. Đây là một ví dụ kinh điển của bắt chước gây hấn: kẻ bắt chước giả dạng một loài có ích để tiếp cận nạn nhân.

Bộ đồng phục được cả rạn san hô tin

Muốn hiểu kẻ giả mạo, phải hiểu thứ nó giả. Cá bàng chài dọn vệ sinh (Labroides dimidiatus) là loài cá nhỏ dài chừng 10 cm, thân thon, màu xanh lam nhạt với một sọc đen chạy dọc từ mõm tới đuôi, sọc rộng dần về phía sau. Nó sống ở các rạn san hô khắp Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương, kể cả biển Việt Nam.

Mỗi con cá bàng chài giữ một "trạm" cố định trên rạn, thường là một mỏm san hô dễ thấy. Cá lớn tới trạm, dừng lại, xoè vây, há miệng, có loài còn đổi màu nhạt đi để báo hiệu sẵn sàng. Cá dọn bơi quanh, nhặt ký sinh trùng nhỏ, chủ yếu là ấu trùng giáp xác chân đều bám trên da và mang. Nhiều loài khách là cá săn mồi to gấp hàng chục lần cá dọn, nhưng hầu như không bao giờ ăn thợ dọn của mình.

Quan hệ này dựa trên nhận diện bằng mắt. Sọc đen trên nền xanh, kiểu bơi nhấp nhô với phần đuôi lắc lư mà người ta hay gọi là "điệu nhảy" của cá dọn, là tấm thẻ ngành giúp cá dọn được tha. Bất cứ tín hiệu nào đáng tin như vậy đều có thể bị làm giả.

Kẻ giả mạo trông thế nào

Aspidontus taeniatus thuộc họ cá mào gà (Blenniidae), một họ cá nhỏ đáy rạn không có quan hệ gần với cá bàng chài. Vậy mà nó có cùng chiều dài, cùng thân thon, cùng màu xanh với sọc đen dọc thân nở rộng về phía đuôi. Nó cũng bơi theo kiểu nhấp nhô na ná cá dọn.

Người lặn có kinh nghiệm phân biệt hai loài nhờ vài chi tiết:

Cái tên "răng kiếm" lấy từ cặp nanh ở hàm dưới, thứ vũ khí dùng để cắt một miếng vây hay xé da. Nhà tập tính học người Đức Wolfgang Wickler, trong cuốn sách về hiện tượng bắt chước ở động thực vật xuất bản cuối thập niên 1960, đã dùng loài cá này làm một trong những ví dụ trung tâm, và từ đó nó trở thành hình minh hoạ quen thuộc cho bắt chước gây hấn trong sách sinh học.

Ba vai trong một cú lừa

Ở bắt chước Bates, kẻ săn mồi là kẻ bị lừa. Ở đây thì ngược lại, cá răng kiếm chính là kẻ đi săn. Ba vai được phân như sau:

• Loài mẫu: cá bàng chài dọn vệ sinh, có ích cho khách.
• Kẻ bắt chước: cá răng kiếm, giả dạng để tiếp cận.
• Kẻ bị lừa: những con cá khách, vốn đã quen hạ phòng vệ trước bộ đồng phục xanh sọc đen.

Kẻ giả mạo hưởng lợi, khách bị thiệt, và cá dọn thật cũng bị thiệt gián tiếp: mỗi lần khách bị cắn, lòng tin của khách vào bộ đồng phục giảm đi một chút. Một con cá vừa bị cắn có thể trở nên dè dặt với mọi con cá xanh sọc đen trong một thời gian.

Giả mạo chỉ hiệu quả khi thợ thật đông

Bằng chứng rõ nhất cho logic này lại đến từ một kẻ giả mạo họ hàng của cá răng kiếm: cá mào gà sọc xanh Plagiotremus rhinorhynchos, loài có một dạng màu đen sọc xanh sáng giống cá bàng chài dọn vệ sinh còn nhỏ. Năm 2005, Karen Cheney và Isabelle Côté công bố một nghiên cứu thực địa cho thấy thành công khi cắn trộm của loài này phụ thuộc vào tỉ lệ giữa nó và cá dọn thật. Ở những khu mà cá dọn thật nhiều so với kẻ giả mạo, cú cắn trộm thành công thường xuyên hơn. Ở những khu mà kẻ giả mạo chiếm tỉ lệ cao, khách cảnh giác hơn và thành công giảm.

Đây chính là chọn lọc phụ thuộc tần số, cùng logic với bắt chước Bates ở bướm: khi kẻ giả mạo hiếm, "bài học" mà khách học được từ cá dọn thật vẫn còn mạnh; khi kẻ giả mạo đông, bài học bị pha loãng. Ngoài tự nhiên, cả cá răng kiếm lẫn Plagiotremus thường hiếm hơn nhiều so với cá dọn thật.

Các nghiên cứu tiếp theo của Cheney và cộng sự còn cho thấy Plagiotremus rhinorhynchos có thể đổi màu: khi ở gần cá dọn non, nó khoác dạng đen sọc xanh; khi không có cá dọn quanh đó, nó chuyển sang dạng màu khác, hoà vào đàn cá nhỏ trên rạn. Kiểu "bắt chước tuỳ lúc" này cho thấy bộ đồng phục chỉ đáng mặc khi có thợ thật ở gần để mượn uy tín.

Cắn vây có phải là nghề chính?

Hình ảnh cá răng kiếm sống hoàn toàn bằng cách lừa đảo là hình ảnh trong sách giáo khoa. Thực tế phức tạp hơn. Một số khảo sát dạ dày và quan sát dài ngày ở Thái Bình Dương cho thấy thức ăn của nó gồm nhiều thứ: vây và da cá, nhưng cũng có trứng của các loài cá đẻ trứng bám đáy như cá thia, và xúc tu của giun ống trên rạn. Nghĩa là việc giả dạng cá dọn có thể chỉ là một trong vài cách kiếm ăn, không phải lúc nào cũng là cách chính.

Một số nhà nghiên cứu còn đặt câu hỏi liệu bộ đồng phục có công dụng thứ hai: giúp chính cá răng kiếm được cá săn mồi lớn tha, giống như cá dọn thật được tha. Nếu đúng vậy, nó vừa là bắt chước gây hấn vừa có thêm lớp bảo vệ kiểu Bates. Ý này hợp lý nhưng chưa được kiểm chứng đầy đủ.

Những kẻ giả mạo khác trên rạn

Cá răng kiếm không cô đơn. Trên rạn san hô Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương còn có nhiều loài cá mào gà răng nanh khác thuộc các chi Plagiotremus và Meiacanthus, tạo thành một mạng bắt chước phức tạp:

• Các loài Plagiotremus như loài sọc xanh nói ở trên chuyên cắn trộm da, vảy cá khác, có loài giả cá dọn, có loài lẫn vào đàn cá nhỏ vô hại.
• Các loài Meiacanthus có tuyến nọc nối với răng nanh. Năm 2017, một nhóm nghiên cứu quốc tế công bố rằng nọc của chúng chứa các peptide tác động lên thụ thể opioid, có thể làm kẻ săn mồi lờ đờ, choáng váng thay vì đau đớn. Cá săn mồi nuốt phải một con Meiacanthus thường nhả ra.
• Một số loài cá mào gà không có nọc mang màu gần giống Meiacanthus, được cho là kẻ bắt chước Bates của chúng.

Như vậy trên cùng một rạn san hô có thể cùng lúc diễn ra bắt chước gây hấn (giả cá dọn để cắn trộm), bắt chước Bates (giả cá có nọc để được tha) và có lẽ cả bắt chước Müller giữa các loài cùng có nọc. Rạn san hô là nơi mà mắt là giác quan chính của rất nhiều loài, nên thị trường "tín hiệu giả" ở đây đặc biệt sôi động.

Góc nhìn hôm nay: ngắm trạm làm sạch mà không làm phiền

Cá bàng chài dọn vệ sinh có ở nhiều rạn san hô Việt Nam, như khu bảo tồn biển Hòn Mun (Khánh Hoà), Cù Lao Chàm (Đà Nẵng), Côn Đảo (TP Hồ Chí Minh) hay Phú Quốc (An Giang). Cá răng kiếm phân bố rộng khắp Ấn Độ – Thái Bình Dương nên người lặn kiên nhẫn có cơ hội gặp, dù thường hiếm hơn cá dọn thật nhiều. Mẹo phân biệt nhanh khi lặn: nhìn miệng; con nào có mõm nhô ra phía trên miệng và hay chui ra từ một lỗ nhỏ trên rạn là đáng nghi.

Vài điều nên nhớ khi lặn ngắm:

1. Giữ khoảng cách, không chạm vào san hô, không đuổi theo cá; một trạm làm sạch bị làm phiền liên tục có thể vắng khách.
2. Không cho cá ăn, vì thức ăn của người làm đảo lộn tập tính của cả cộng đồng cá trên rạn.
3. Không mua cá cảnh biển bắt từ rạn tự nhiên; cá bàng chài dọn vệ sinh là loài hay được bán cho bể cá cảnh nhưng thường sống không lâu trong bể vì không đủ ký sinh trùng để ăn.

Người muốn đọc thêm có thể tìm các bài tổng quan về quan hệ làm sạch trên rạn san hô của Redouan Bshary và Alexandra Grutter, hai nhà nghiên cứu đã dành nhiều năm quan sát cá dọn vệ sinh ở Biển Đỏ và rạn Great Barrier.