Linh dương sừng kiếm Ả Rập (Oryx leucoryx) sống được ở những sa mạc nóng nhất bán đảo Ả Rập nhờ ba nhóm thích nghi: bộ lông trắng phản xạ nắng, khả năng để thân nhiệt dao động theo ngày thay vì tốn nước làm mát, và lối sống tiết kiệm như ăn cây vào ban đêm, hạ mức trao đổi chất trong mùa hè. Loài này còn nổi tiếng vì đã tuyệt chủng ngoài tự nhiên năm 1972 rồi được đưa trở lại sa mạc từ những con nuôi nhốt.
Con vật trắng giữa biển cát
Linh dương sừng kiếm Ả Rập là loài nhỏ nhất trong chi Oryx, cao khoảng một mét ở vai. Toàn thân trắng, chân và mặt có mảng nâu sẫm, hai sừng dài thẳng gần như song song. Nhìn nghiêng, hai sừng có lúc trùng nhau thành một, và nhiều tác giả cho rằng đây có thể là một trong những nguồn gốc của truyền thuyết kỳ lân, dù đó chỉ là giả thuyết khó kiểm chứng.
Chúng sống thành đàn nhỏ trên các đồng bằng sỏi và cát ở bán đảo Ả Rập. Mùa hè ở đó nhiệt độ không khí ban ngày thường vượt 40 °C, mặt đất còn nóng hơn nhiều, và có thể nhiều tháng không có mưa.
Lông trắng, da sẫm
Màu lông là thích nghi dễ thấy nhất. Lông trắng phản xạ một phần lớn ánh nắng, giảm lượng nhiệt cơ thể hấp thụ. Nhưng bên dưới lớp lông là da sẫm màu, giúp chặn tia cực tím.
Lớp lông còn có việc thứ hai: giữ ấm. Sa mạc Ả Rập về đêm mùa đông có thể lạnh tới gần không độ, nên một con vật chỉ chịu được nóng là chưa đủ. Lông vừa chắn nắng ban ngày vừa giữ lại hơi ấm cơ thể ban đêm, giống chiếc áo khoác sáng màu của người du mục.
Cũng có một đánh đổi: màu trắng nổi bật trên nền cát vàng và sỏi nâu, nên khó lẩn trốn. Với một con thú lớn, sống thành đàn và có cặp sừng sắc để tự vệ, lợi ích về nhiệt có lẽ quan trọng hơn khả năng nguỵ trang.
Để thân nhiệt "trôi" theo ngày
Thú có vú thường giữ thân nhiệt gần như cố định. Khi trời nóng, muốn giữ thân nhiệt không tăng thì phải toát mồ hôi hay thở hổn hển, mà cả hai đều tốn nước. Ở sa mạc, nước là thứ đắt nhất.
Linh dương sừng kiếm, giống một số thú sa mạc lớn khác, có thể để thân nhiệt dao động trong ngày. Hiện tượng này được gọi là thân nhiệt dao động thích nghi (adaptive heterothermy):
- Ban ngày: cơ thể tích bớt nhiệt, thân nhiệt tăng dần vài độ thay vì bị giữ cố định. Nhiệt nằm trong cơ thể chưa được thải ra, nên không cần toát mồ hôi nhiều.
- Ban đêm: khi không khí mát, cơ thể thải nhiệt ra ngoài bằng bức xạ và đối lưu, gần như không tốn nước. Thân nhiệt hạ xuống thấp hơn mức bình thường.
- Sáng hôm sau: con vật bắt đầu ngày mới với thân nhiệt thấp, nên có thêm "khoảng trống" để chứa nhiệt.
Thân thể lớn chính là lợi thế: một khối thịt to tích được nhiều nhiệt mà nhiệt độ chỉ tăng chậm. Các nghiên cứu theo dõi linh dương sừng kiếm thả tự do ở Ả Rập Xê Út bằng thiết bị đo cấy dưới da cho thấy biên độ dao động thân nhiệt trong ngày lớn hơn vào mùa hè khô, khi nước khan hiếm nhất. Nói cách khác, con vật dùng cách này nhiều nhất đúng lúc nó cần nhất.
Làm mát não riêng
Thân nhiệt tăng thì não cũng có nguy cơ quá nóng, mà não là cơ quan nhạy cảm nhất với nhiệt. Linh dương sừng kiếm, cũng như nhiều loài thú guốc chẵn khác, có một cấu trúc gọi là lưới động mạch cảnh ở đáy hộp sọ.
Máu động mạch lên não đi qua một mạng lưới mạch máu nhỏ, nằm ngâm trong một xoang chứa máu tĩnh mạch đã được làm mát ở khoang mũi khi con vật thở. Nhiệt từ máu động mạch truyền sang máu tĩnh mạch mát, nên máu tới não mát hơn máu ở phần còn lại cơ thể. Hiện tượng này gọi là làm mát não chọn lọc.
Vai trò chính xác của làm mát não chọn lọc vẫn còn tranh luận. Trước đây người ta nghĩ nó chủ yếu để bảo vệ não khỏi quá nóng. Một số nhà sinh lý học gần đây cho rằng tác dụng quan trọng hơn là "đánh lừa" trung tâm điều nhiệt ở não: khi não thấy mát, cơ thể ít kích hoạt đổ mồ hôi, nhờ vậy tiết kiệm nước. Hai cách giải thích không loại trừ nhau.
Ăn đêm và sống chậm
Ăn cây vào lúc có nước
Linh dương sừng kiếm gần như không cần uống nếu ăn được cây xanh. Nước trong lá cỏ và cây bụi là nguồn nước chính. Một điểm thú vị: vào ban đêm, khi không khí mát và ẩm hơn, nhiều loại cây và cỏ khô sa mạc hút ẩm từ không khí, lượng nước trong lá tăng lên. Từ những năm 1960, nhà sinh lý học C. Richard Taylor đã đề xuất rằng các loài sừng kiếm ở châu Phi tận dụng điều này bằng cách ăn nhiều vào ban đêm và sáng sớm. Ý tưởng này đã được nhắc lại trong nhiều giáo trình.
Hạ mức trao đổi chất
Các nghiên cứu ở Ả Rập Xê Út cho thấy vào mùa hè khô, linh dương sừng kiếm giảm mức tiêu hao năng lượng khi nghỉ và lượng nước trao đổi mỗi ngày so với mùa đông. Đốt ít năng lượng thì sinh ít nhiệt, mất ít nước qua hơi thở, và cần ít thức ăn, mà mùa hè thức ăn cũng khan hiếm. Đây là cách "sống chậm lại" mà không cần ngủ hè.
Hành vi trong ngày
Giữa trưa, linh dương nằm trong bóng cây keo hoặc đào một hố nông dưới bóng râm để nằm sát lớp cát mát hơn. Chúng di chuyển chủ yếu vào lúc sáng sớm, chiều tối và ban đêm. Đàn có thể đi rất xa theo những vùng vừa có mưa, có lẽ nhờ nhận ra mây mưa hoặc mùi đất ẩm từ xa, dù cơ chế chính xác chưa được hiểu rõ.
Tuyệt chủng ngoài tự nhiên và trở lại
Thích nghi với sa mạc không giúp được linh dương sừng kiếm trước súng săn và xe địa hình. Câu chuyện của loài này là một mốc quan trọng trong lịch sử bảo tồn:
- Đầu thế kỷ 20: loài còn phân bố rộng trên bán đảo Ả Rập, nhưng bị săn ráo riết, nhất là khi săn bằng xe hơi và súng hiện đại trở nên phổ biến.
- 1962: chiến dịch mang tên Operation Oryx bắt một số ít con còn lại để lập đàn nuôi nhốt. Đàn sinh sản chủ yếu tại vườn thú Phoenix ở Mỹ được gọi là "đàn thế giới", cộng thêm những con do các nước Ả Rập đóng góp.
- 1972: những con hoang dã cuối cùng được biết tới bị bắn ở Oman. Loài được coi là tuyệt chủng ngoài tự nhiên.
- 1982: đợt thả đầu tiên trở lại sa mạc ở Oman. Sau đó có thêm các chương trình ở Ả Rập Xê Út, Israel, Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất và Jordan.
- 2007: khu bảo tồn linh dương sừng kiếm ở Oman bị rút khỏi Danh sách Di sản Thế giới sau khi diện tích khu bị thu hẹp mạnh và quần thể ở đó giảm do săn trộm. Đây là lần đầu tiên một di sản bị gạch tên.
- 2011: IUCN chuyển loài từ "tuyệt chủng ngoài tự nhiên" lên mức "sắp nguy cấp". Đây là loài đầu tiên được ghi nhận vượt qua ba bậc như vậy nhờ thả lại.
Câu chuyện này cho thấy hai mặt của bảo tồn: thả lại có thể thành công, nhưng những gì đạt được vẫn mong manh nếu săn trộm và mất môi trường sống không được kiểm soát.
Góc nhìn hôm nay
Linh dương sừng kiếm Ả Rập là ví dụ cho thấy thích nghi tốt với khí hậu không đồng nghĩa với an toàn. Một loài có thể giải xong bài toán nhiệt và nước qua hàng trăm nghìn năm, rồi gần như biến mất chỉ trong vài thập kỷ vì con người.
Người muốn xem loài này có thể tìm tới các vườn thú tham gia chương trình nhân giống quốc tế, hoặc các khu bảo tồn sa mạc mở cho khách ở Trung Đông. Những ai quan tâm sinh lý học có thể tìm đọc các tài liệu về điều nhiệt ở thú sa mạc lớn, trong đó linh dương sừng kiếm, lạc đà và linh dương Grant thường được so sánh với nhau.
Ở Việt Nam, chuyện thả lại một loài đã mất ngoài tự nhiên cũng không xa lạ, ví dụ các chương trình nhân nuôi và thả lại một số loài linh trưởng, rùa hay chim. Bài học từ Oman là việc thả mới chỉ là bước đầu; giữ được môi trường sống và chặn săn bắt mới quyết định thành bại.
Câu hỏi thường gặp
Linh dương sừng kiếm Ả Rập chịu nóng bằng cách nào?
Chúng có lông trắng phản xạ nắng, để thân nhiệt tăng dần ban ngày rồi thải nhiệt ban đêm thay vì toát mồ hôi, làm mát máu lên não qua lưới động mạch cảnh, và nghỉ trong bóng râm giữa trưa. Mùa hè chúng còn hạ mức trao đổi chất.
Linh dương sừng kiếm Ả Rập có cần uống nước không?
Chúng có thể sống rất lâu không uống nếu ăn được cây có nước. Ăn vào ban đêm và sáng sớm, khi lá cây chứa nhiều nước hơn, giúp chúng lấy đủ nước từ thức ăn.
Linh dương sừng kiếm Ả Rập tuyệt chủng năm nào?
Loài này tuyệt chủng ngoài tự nhiên năm 1972, khi những con hoang dã cuối cùng bị bắn ở Oman. Nhờ đàn nuôi nhốt lập từ năm 1962, chúng được thả lại sa mạc từ năm 1982.
Thân nhiệt dao động thích nghi là gì?
Đó là khả năng để thân nhiệt tăng vài độ vào ban ngày và hạ xuống vào ban đêm thay vì giữ cố định. Nhờ vậy con vật không phải tốn nước làm mát ban ngày, mà thải nhiệt miễn phí khi trời mát.
Linh dương sừng kiếm có phải nguồn gốc của kỳ lân không?
Đây chỉ là một giả thuyết. Nhìn nghiêng, hai sừng thẳng của linh dương có thể trùng làm một, nên một số tác giả cho rằng nó góp phần vào truyền thuyết kỳ lân. Không có bằng chứng chắc chắn.