Kiến mật honeypot: những con kiến làm bình chứa mật sống dưới sa mạc

Kiến mật (honeypot ant) là những loài kiến ở vùng khô hạn có một nhóm thợ đặc biệt làm "bình chứa sống": chúng được các thợ khác bơm mật hoa và dịch ngọt cho tới khi phần bụng căng phồng to như hạt đậu hay quả nho nhỏ, rồi treo mình dưới trần tổ cả tháng trời. Khi mùa khô kéo dài và ngoài kia hết thức ăn, cả tổ sống nhờ kho dự trữ này. Đây là cách một xã hội côn trùng giải bài toán sa mạc: không phải mỗi cá thể tự chịu đựng, mà cả tập thể cùng tích trữ.

Kiến mật là những loài nào

"Kiến mật" không phải tên một loài mà là cách gọi chung cho những loài kiến có tập tính tích trữ thức ăn lỏng trong cơ thể thợ. Tập tính này xuất hiện ở nhiều nhóm kiến không họ hàng gần, nhưng nổi tiếng nhất là:

• Chi Myrmecocystus ở các sa mạc và vùng khô của Bắc Mỹ, từ tây nam nước Mỹ xuống Mexico.
• Camponotus inflatus và vài loài khác ở vùng khô nội địa nước Úc.
• Một số loài ở châu Phi và các vùng khô khác.

Việc tập tính này xuất hiện ở những nhóm kiến khác nhau, trên những châu lục khác nhau, cho thấy đây là một lời giải mà chọn lọc tự nhiên tìm ra nhiều lần trong môi trường thức ăn lúc dư lúc thiếu.

Thợ bình chứa: cơ thể biến thành kho

Trong tổ kiến mật có một nhóm thợ gọi là repletes, tạm dịch là "kiến bình chứa". Chúng là thợ bình thường lúc mới trưởng thành, nhưng thay vì đi kiếm ăn, chúng ở lại trong những buồng sâu của tổ và được các thợ kiếm ăn mớm cho dịch ngọt liên tục.

Cái diều co giãn

Kiến có một cơ quan trong bụng gọi là diều, nằm trước dạ dày thật. Ở hầu hết các loài, diều là nơi chứa tạm thức ăn lỏng để mang về tổ chia cho đồng loại. Ở kiến bình chứa, diều giãn ra rất lớn, chiếm gần hết phần bụng.

Bụng kiến được bọc bởi những tấm vỏ cứng xếp nối nhau bằng màng mềm. Khi diều phình ra, các màng này căng ra tối đa, những tấm vỏ cứng bị đẩy xa nhau thành các mảng sẫm màu nằm rải rác trên một quả cầu trong suốt màu hổ phách. Nhìn gần, con kiến trông như một hạt nho nhỏ có gắn đầu và chân.

Treo mình dưới trần

Với cái bụng to như vậy, kiến bình chứa gần như không đi lại được. Chúng bám chân vào trần các buồng chứa và treo lơ lửng, đôi khi hàng chục, hàng trăm con trong một buồng. Các buồng này nằm sâu trong lòng đất, nơi nhiệt độ ổn định và mát hơn, giúp kho mật không bị hỏng và giảm hao hụt.

Kho chứa gì và lấy ra thế nào

Thứ được tích trữ chủ yếu là dịch ngọt: mật hoa từ cây sa mạc nở sau mưa, và dịch ngọt do rệp, côn trùng chích hút tiết ra trên cây. Ở một số loài, kiến bình chứa còn trữ nước, hoặc chất béo.

Khi một thợ đói cần ăn, nó đến gần một kiến bình chứa và dùng râu vỗ nhẹ lên đầu con kia. Đó là tín hiệu. Kiến bình chứa nhả một giọt dịch từ miệng, và thợ đói uống. Việc trao đổi thức ăn qua miệng như vậy gọi là mớm (trophallaxis), rất phổ biến ở kiến, ong và mối. Ở kiến mật, nó trở thành cơ chế rút tiền từ ngân hàng thức ăn của tổ.

Một kiến bình chứa có thể sống nhiều tháng trong tư thế treo, được nạp đầy khi mùa thuận và rút dần khi mùa khô.

Vì sao tích trữ trong cơ thể sống

Ong mật tích trữ mật trong tổ sáp, kiến gặt hạt tích trữ hạt trong buồng. Vậy vì sao kiến mật lại dùng chính cơ thể đồng loại?

• Dịch lỏng khó cất: mật hoa loãng không thể để trong buồng đất vì sẽ thấm mất hoặc bị nấm mốc. Kiến không có sáp như ong để xây hũ chứa.
• Giữ được độ ẩm: trong cơ thể kiến, dịch không bay hơi, không bị nhiễm khuẩn ngoài, và có thể giữ hàng tháng.
• Phân phối chủ động: mỗi kiến bình chứa là một "vòi nước" có thể rót từng giọt cho thợ khác khi cần.

Cái giá là một phần lực lượng lao động của tổ bị "khoá" thành kho, không đi kiếm ăn hay chăm ấu trùng. Trong môi trường mà thức ăn đến theo đợt ngắn sau mưa rồi biến mất, việc dự trữ có giá trị lớn hơn việc có thêm vài thợ. Ở nơi thức ăn đều quanh năm, kiểu dự trữ tốn kém này không đáng, và đúng là các loài kiến mật tập trung ở vùng khô hạn.

Đọ sức giữa các tổ mà không cần đánh nhau

Nhà côn trùng học Bert Hölldobler đã nghiên cứu kỹ loài Myrmecocystus mimicus ở Arizona và mô tả một hành vi thú vị. Khi hai tổ láng giềng gặp nhau ở ranh giới vùng kiếm ăn, thợ hai bên không lao vào cắn xé ngay mà tụ lại, rồi từng cặp đứng đối diện, rướn chân cao, phồng bụng và xoay quanh nhau như những màn phô trương.

Những cuộc "đấu biểu diễn" này giúp mỗi bên ước lượng lực lượng của bên kia. Tổ nào ít thợ hơn rõ rệt thì rút lui. Trong trường hợp chênh lệch quá lớn, tổ mạnh có thể tràn vào tổ yếu và mang đi ấu trùng, kể cả kiến bình chứa. Hölldobler coi đây là ví dụ về việc phô trương giúp tránh xung đột tốn kém: đánh nhau thật thì cả hai cùng thiệt.

Kiến mật trong đời sống con người

Ở vùng sa mạc trung tâm nước Úc, kiến mật là món ăn ngọt truyền thống của nhiều cộng đồng thổ dân. Người ta đào sâu xuống lòng đất, có khi vài chục phân tới hơn một mét, lần theo đường hầm để tới buồng chứa, rồi ăn phần bụng ngọt của kiến bình chứa. Hiểu biết về nơi có tổ và mùa có mật được truyền qua nhiều thế hệ.

Kiến mật cũng có vị trí trong văn hoá và nghệ thuật thổ dân Úc. Năm 1971, tại cộng đồng Papunya ở Lãnh thổ Bắc Úc, các nghệ sĩ thổ dân vẽ một bức tranh tường về câu chuyện kiến mật lên tường trường học. Sự kiện này thường được coi là khởi đầu cho phong trào hội hoạ chấm của thổ dân Úc, sau này nổi tiếng khắp thế giới.

Ở Mexico và tây nam nước Mỹ, kiến mật cũng được người bản địa biết tới và ăn từ lâu.

So sánh các cách tích trữ của côn trùng xã hội

Ong mật giải bài toán dự trữ mật bằng cách cô đặc mật để không bị lên men và xây hũ bằng sáp. Kiến mật không có sáp, nên dùng chính cơ thể. Hai lời giải khác nhau cho cùng một nhu cầu: giữ thức ăn qua mùa khó khăn.

Góc nhìn hôm nay

Kiến mật cho thấy thích nghi có thể diễn ra ở cấp độ cả tập thể. Một con kiến bình chứa riêng lẻ không có lợi gì cho bản thân: nó không sinh sản, không đi lại được. Nhưng tổ có kho dự trữ thì sống qua mùa khô, và vì các thợ trong tổ là chị em ruột, gen của chúng được truyền tiếp qua kiến chúa. Đây là cách các nhà sinh học giải thích sự hợp tác cực đoan ở côn trùng xã hội.

Người muốn tìm hiểu thêm có thể đọc các sách về kiến của Bert Hölldobler và Edward O. Wilson, những tác phẩm kinh điển về đời sống côn trùng xã hội. Ở Việt Nam không có kiến mật, nhưng có thể quan sát hành vi mớm thức ăn ở kiến thường quanh nhà: đặt một giọt nước đường, đợi kiến tới, rồi nhìn bụng kiến căng ra khi uống và cảnh chúng chạm miệng nhau khi về tổ. Đó là phiên bản thu nhỏ của kho mật dưới lòng sa mạc.