Gà gô cát (sandgrouse) là nhóm chim sống ở sa mạc và đồng cỏ khô châu Phi, châu Á, có một tập tính hiếm thấy: chim bố ngâm bộ lông ngực vào nước ở vũng xa, rồi bay về tổ để chim non uống nước từ lông. Lông bụng của chim đực có cấu trúc đặc biệt, các sợi nhỏ cuộn xoắn bung ra khi ướt và giữ nước như miếng bọt biển. Nhờ vậy chim có thể làm tổ cách nguồn nước hàng chục kilômét mà con non vẫn có nước uống.
Gà gô cát là chim gì
Dù tên gọi có chữ "gà gô", gà gô cát không phải họ hàng gần của gà gô hay gà rừng. Chúng hợp thành một bộ riêng là Pterocliformes, gồm khoảng mười mấy loài thuộc hai chi Pterocles và Syrrhaptes. Trong thời gian dài, các nhà phân loại xếp chúng gần bồ câu vì dáng đầu nhỏ, chân ngắn và cách uống nước; các nghiên cứu di truyền về sau xếp lại quan hệ của chúng trong cây phát sinh loài chim, và vị trí chính xác vẫn còn được thảo luận.
Gà gô cát sống ở các sa mạc và thảo nguyên khô từ châu Phi, qua Trung Đông tới Trung Á và Mông Cổ. Một loài nổi tiếng ở miền nam châu Phi là gà gô cát Namaqua (Pterocles namaqua), sống ở Kalahari, Karoo và rìa Namib.
Chúng ăn gần như hoàn toàn hạt khô. Đây là chi tiết quan trọng: côn trùng và lá cây chứa nước, còn hạt khô thì gần như không. Một loài chim ăn hạt ở sa mạc buộc phải uống nước thường xuyên, khác với nhiều loài sa mạc khác lấy nước từ thức ăn.
Buổi uống nước buổi sáng
Mỗi ngày, thường vào sáng sớm, gà gô cát bay thành đàn từ nơi kiếm ăn tới vũng nước. Ở những vũng lớn tại châu Phi, có lúc hàng nghìn con đổ xuống trong vòng một hai giờ, kêu vang khắp nơi. Chúng đáp xuống mép nước, uống nhanh rồi bay lên.
Uống nhanh là có lý do: vũng nước sa mạc là nơi kẻ săn mồi phục sẵn, từ chim cắt tới chó rừng. Mỗi con thường chỉ dừng ở mép nước trong thời gian ngắn, uống đủ rồi rời đi ngay, và cả đàn đến rồi đi gần như cùng lúc, nên khó bị bắt riêng lẻ.
Gà gô cát bay rất khoẻ và nhanh, cánh dài nhọn. Nhờ vậy chúng có thể sống ở vùng rộng mà vẫn đi lại tới nguồn nước mỗi ngày, có khi vài chục kilômét một chiều.
Lông ngực biết giữ nước
Trong mùa sinh sản, chim đực có thêm việc. Sau khi uống xong, nó lội vào nước, xù lông bụng lên rồi nhún người xuống, lắc nhẹ cho nước thấm sâu vào lông. Sau đó nó bay về tổ, nơi chim non đang chờ. Chim non chen dưới bụng bố, dùng mỏ vuốt lông và hút nước.
Cấu trúc của lông
Một chiếc lông bình thường có trục giữa, hai bên là các nhánh lông, và các nhánh lại có những móc nhỏ cài vào nhau để giữ lông phẳng. Lông bụng của gà gô cát đực thì khác. Ở mặt trong, các sợi nhỏ cuộn xoắn lại khi khô, nằm ép sát. Khi ướt, chúng duỗi ra, dựng đứng và tạo thành một rừng sợi dày đặc. Nước bị giữ lại trong khoảng trống giữa các sợi nhờ sức căng bề mặt.
Năm 2023, Jochen Mueller và Lorna Gibson công bố một nghiên cứu soi lông gà gô cát dưới kính hiển vi điện tử và chụp cắt lớp, mô tả chi tiết cách các sợi xoắn bung ra khi gặp nước. Họ cũng gợi ý ứng dụng cho vật liệu giữ nước, ví dụ lưới hứng sương.
Mang được bao nhiêu nước
Các đo đạc trên chim nuôi và lông tách rời cho thấy lông bụng một con đực có thể ngậm được lượng nước cỡ vài chục mililit khi vừa nhúng, và vẫn còn giữ được một phần đáng kể sau chuyến bay dài, dù nắng và gió làm bay hơi. Con số cụ thể khác nhau giữa các nghiên cứu và phụ thuộc loài, quãng đường, thời tiết. Điều chắc chắn là lượng giữ lại đủ để vài con non uống mỗi ngày.
Một quan sát bị nghi ngờ suốt mấy chục năm
Chuyện gà gô cát mang nước bằng lông nghe giống chuyện kể hơn là khoa học, và quả thật trong nhiều thập niên nó bị coi là như vậy. Cuối thế kỷ 19, nhà điểu học người Anh Edmund Meade-Waldo nuôi gà gô cát và mô tả chim đực mang nước về cho con bằng lông bụng. Nhiều người nghi ngờ quan sát của ông.
Phải tới thập niên 1960, các nhà nghiên cứu Tom Cade và Gordon Maclean mới xác nhận hành vi này một cách hệ thống, qua quan sát ngoài tự nhiên ở miền nam châu Phi và thí nghiệm đo lượng nước lông giữ được. Câu chuyện này là bài học quen thuộc trong lịch sử khoa học: một quan sát lạ không nên vội tin, cũng không nên vội bác, mà cần được kiểm tra lại bằng phương pháp lặp lại được.
Những thích nghi khác của gà gô cát
| Đặc điểm | Lợi ích ở sa mạc |
|---|---|
| Lông màu cát, nhiều vằn đốm | Nguỵ trang khi nằm yên trên mặt đất, nhất là lúc ấp trứng |
| Lông phủ kín chân, có loài phủ tới ngón | Chống nóng khi đi trên đất, chống lạnh ở thảo nguyên mùa đông |
| Cánh dài nhọn, bay nhanh | Đi lại xa giữa bãi ăn và vũng nước mỗi ngày |
| Uống nhanh, đến và đi theo đàn | Giảm thời gian dừng ở vũng nước, nơi nhiều kẻ săn mồi |
| Tổ chỉ là chỗ trũng nhỏ trên đất | Không cần vật liệu, đặt được ở nơi trống trải, xa nước |
| Chim non tự đi kiếm ăn sớm | Không cần bố mẹ mang hạt về, chỉ cần mang nước |
Chim non gà gô cát thuộc loại "nở là chạy": vừa nở đã có lông tơ, tự đi lại và mổ hạt. Bố mẹ dẫn chúng đi kiếm ăn và che chở, nhưng thứ duy nhất chúng không tự lấy được là nước, vì vũng nước quá xa với đôi chân bé xíu. Lông ngực của bố chính là lời giải cho đúng khoảng trống đó.
Vì sao không làm tổ cạnh nước cho xong
Câu hỏi tự nhiên là vì sao gà gô cát không đặt tổ ngay gần vũng để khỏi phải mang nước. Các nhà sinh học thường đưa ra vài lý do:
- Quanh vũng nước có nhiều kẻ săn mồi lui tới, tổ trên mặt đất ở đó dễ bị phát hiện.
- Hạt ăn được thường ở các vùng rộng xa nước, không phải ngay bờ vũng vốn bị giẫm nát.
- Gia súc và thú lớn tụ về vũng nước cũng làm tổ dễ bị giẫm.
Như vậy tập tính mang nước cho phép chim tách nơi sinh sản khỏi nơi uống nước, mở ra những vùng làm tổ an toàn hơn. Cái giá là chim đực phải bay xa mỗi ngày và mất thêm thời gian ở vũng nước. Mọi thích nghi đều có đánh đổi, và ở đây lợi ích cho con non rõ ràng lớn hơn.
Góc nhìn hôm nay
Phần lớn các loài gà gô cát chưa bị đe doạ ở quy mô toàn cầu, nhưng một số quần thể ở châu Âu và Trung Á suy giảm do mất đồng cỏ khô và biến đổi cách canh tác. Ở bán đảo Iberia, các loài gà gô cát được theo dõi như chỉ thị cho sức khoẻ của các thảo nguyên khô.
Gà gô cát không có ở Việt Nam, nhưng câu chuyện của chúng gợi ý một cách nhìn đáng mang theo: khi đi quan sát chim, hãy chú ý cả giờ giấc và địa điểm chim uống nước. Ở những mùa khô kéo dài ở miền Trung và Tây Nguyên, nhiều loài chim tụ về vài vũng nước còn sót lại vào sáng sớm và chiều muộn. Ngồi yên một góc gần vũng nước đúng giờ là cách quan sát chim hiệu quả nhất, và cũng là cách hiểu nước quan trọng tới mức nào với đời sống hoang dã.
Câu hỏi thường gặp
Gà gô cát mang nước cho con bằng cách nào?
Chim đực ngâm lông bụng vào nước ở vũng, lông có sợi xoắn bung ra khi ướt và giữ nước lại. Sau đó nó bay về tổ, chim non chen dưới bụng bố và hút nước từ lông bằng mỏ.
Gà gô cát có phải là gà gô không?
Không. Gà gô cát thuộc một bộ chim riêng là Pterocliformes, không họ hàng gần với gà gô hay gà rừng. Chúng từng được xếp gần bồ câu, nhưng vị trí chính xác trong cây phát sinh loài vẫn còn được bàn.
Gà gô cát sống ở đâu?
Chúng sống ở sa mạc và thảo nguyên khô của châu Phi, Trung Đông, Trung Á tới Mông Cổ. Gà gô cát Namaqua ở miền nam châu Phi là một loài được nghiên cứu nhiều về tập tính mang nước.
Ai phát hiện gà gô cát mang nước bằng lông?
Edmund Meade-Waldo mô tả hành vi này ở chim nuôi vào cuối thế kỷ 19 nhưng bị nhiều người nghi ngờ. Tới thập niên 1960, Tom Cade và Gordon Maclean mới xác nhận bằng quan sát và thí nghiệm có hệ thống.
Vì sao gà gô cát phải uống nước mỗi ngày?
Vì chúng ăn hạt khô, loại thức ăn gần như không chứa nước. Khác với chim ăn côn trùng hay thú ăn lá, gà gô cát không lấy đủ nước từ thức ăn nên phải bay tới vũng nước thường xuyên.